Maneki-neko

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Motorli qoʻli bilan Maneki-neko mijozlarni Yaponiyaning Tokio shahrida lotereya chiptalarini sotib olishga chaqiradi

Maneki-neko (招き猫, lit. bit. „oʻziga chaqiruvchi mushuk“) — yaponiyalik oddiy haykalcha, koʻpincha egasiga omad keltiradi deb ishoniladi. Zamonaviy davrda ular odatda keramika yoki plastmassadan tayyorlanadi. Haykalchada mushuk, anʼanaga koʻra, panjasida yapon iyerogliflarida yozilgan xalqani koʻtargan holda tasvirlanadi. Haykalchalar koʻpincha doʻkonlarda, restoranlarda, pachinko salonlarida, kimyoviy tozalash joylarida, kir yuvish xonalarida, barlarda, kazinolarda, mehmonxonalarda, tungi klublarda va boshqa korxonalarda, odatda kirish eshigi yaqiniga joylashtiriladi.  Baʼzi zamonaviy maneki-neko qoʻgʻirchoqlari asta-sekin oldinga va orqaga harakatlanadigan mexanik panja bilan jihozlangan.

Maneki-neko turli xil ranglar va uslublarda tasvirlanadi va mushuk holatiga koʻra bir-biridan farqlanadi. Umumiy ranglar oq, qora, qizil va oltin rangdir. Haykallardan tashqari, maneki-nekoni kalit zanjirlar, pul yigʻishga moʻljallangan puldonlar (kopilka), havo spreyi, kostryulkalar va boshqa koʻplab vositalar shaklida ham uchratish mumkin. Maneki-neko baʼzan oddiygina „omadli mushuklar“ deb ataladi.

Umumiy xususiyatlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Maneki-neko anʼanaviy tarzda oʻtirgan holda, qoʻlida koban tangasini ushlab, bir panjasini imo-ishora bilan koʻtargan holda tasvirlangan. Baʼzi gʻarbliklar uchun (italiyaliklar, ispanlar va yunonlar bundan mustasnodir) goʻyo maneki-neko imo qilishdan koʻra qoʻllarini silkitayotgandek koʻrinishi mumkin[1][2]. Bu baʼzi gʻarbliklar va yaponiyaliklar tomonidan tan olingan imo-ishoralar va tana tilidagi farq bilan bogʻliq holatdir. Yapon imo-ishorasi qoʻlni yuqoriga koʻtarish, kaftni pastga tushirish va barmoqlarni qayta-qayta pastga va orqaga bukish orqali amalga oshiriladi, shuning uchun mushukning koʻrinishi ana shunday tarzda tasvirlanadi. Baʼzi Gʻarb bozorlari uchun maxsus ishlab chiqarilgan maneki-nekolar mushukning panjasi yuqoriga qaragan holda, koʻpchilik gʻarbliklarga tanish boʻlgan imo-ishoralarni koʻrsatgan shaklda ishlab chiqariladi[3].

Maneki-neko doʻkonda, Yaponiya

Maneki-nekoni oʻng yoki chap panjasi koʻtarilgan holdagi koʻrinishda (va baʼzan ikkalasini ham) ham uchratish mumkin. Oʻng va chap koʻtarilgan panjaning ahamiyati vaqt va joyga qarab farq qiladi[4]. Chap panjasi koʻtarilgan haykal koʻproq mijozlarni jalb qiladi, oʻng panjasi esa koʻproq pul keltiradi. Shu sababli, chap panjasi biznes uchun, oʻng panjasi esa uy-yumushlari uchun, deya tariflanadi[5].

Batareya va quyosh energiyasi bilan ishlaydigan maneki-neko — bu zamonaviy iteratsiya qoʻgʻirchogʻi hisoblanadi.

Ranglar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Dastlab, maneki-neko oq rang bilangina tasvirlangan, ammo yillar davomida Feng Shui dizaynerligida turli kombinatsiyalar bilan ham yaratilish fikri paydo boʻldi. Asl oq rang omad tilash va umumiy maʼnoda omadga erishish maqsadida, qora esa yomonlikdan saqlash, qizil — yaxshi sogʻlik, sariq yoki oltin rang — boylik, pushti — romantika singari maʼnolarni anglatadi[5].

Tarkibi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Maneki-nekoning antiqa namunalari oʻyilgan yogʻoch, tosh va metalldan, qoʻlda ishlangan chinni yoki quyma temirdan tayyorlanishi mumkin[4].

Kelib chiqishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Utagava Hiroshigening „Joruri-machi Hanka no zu“ nomli surati, 1852-yil

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Maneki-neko Tokioda (oʻsha paytda Edo deb nomlangan) paydo boʻlgan deya taxmin qilinadi, baʼzilari esa bu Kiotoda sodir boʻlganligini taʼkidlaydilar[4]. Maneki-neko birinchi marta Yaponiyada, Edo davrining oʻrta yillarida paydo boʻlgan[4]. Maneki-neko haqidagi eng qadimgi yozuvlar Bukō nenpyoning (Edo xronologiyasi) 1852-yildagi yozuvlarida uchraydi. Utagava Hiroshigening 1852-yilda chizilgan „Joruri-machi Hanka no zu“ ukiyo-e rasmida ham Tokiodagi Senso ibodatxonasida sotilayotgan maneki-nekoning bir turi Marushime-neko, tasvirlangan. 1876-yilda, Meiji davrida, bu haqda gazeta maqolasida aytib oʻtilgan va bu vaqt ichida Osakadagi ziyoratgohda kimono kiygan maneki-neko qoʻgʻirchoqlari tarqatilganligi haqida dalillar mavjud. 1902-yildagi maneki-neko reklamasi asrning boshiga kelib ular mashhur boʻlganligini koʻrsatadi[6]. Bundan tashqari, maneki-nekoning aniq kelib chiqishi davri va joyi noaniqligicha qolgan.

Baʼzilar maneki-nekoning imo-ishorasi bilan yuzini yuvayotgan mushuk oʻrtasidagi oʻxshashlik borligini taʼkidlaydilar. Yaponlarda mushuk yuzini yuvayotgani yaqin orada mehmon kelishini anglatadi, degan aqida bor. Bu eʼtiqod, oʻz navbatida, mushuk yuzini yuvsa, yomgʻir yogʻadi, degan qadimgi Xitoy maqoliga bogʻliq boʻlishi ham mumkin. Shunday qilib, yuzini yuvayotgan mushukning qiyofasi xaridorlarni jalb qiladi, degan ishonch tufayli ham ular shu koʻrinishda tasvirlangan boʻlishi mumkin. Xitoyning Tang sulolasi asoschisi Duan Chengshi (803?-863) o‘zining „Miscellaneous Morsels from Youyang (Youyangdan turli morsellar)“ asarida shunday yozgan edi: „Agar mushuk panjasini quloqlari ustiga ko‘tarib, yuzini yuvsa, homiylar keladi“. Quloqlarini yuvayotgan mushuklar haykallarining (garchi uslubi maneki-nekodan juda farq qilsa-da)  Shimoliy Vey sulolasi davriga (milodiy 386-534) tegishlilari ham topilgan[7].

Edo davridagi maneki-neko va Okiagari-Koboshi Daruma qoʻgʻirchogʻi ushlagan holatining yogʻoch qolipi, XVIII asr. Bruklin muzeyi .

Bir xalq hikoyasiga koʻra, qashshoq doʻkonning (yoki mehmonxona, taverna, ibodatxona va boshqalar) rahbari oʻzini boqishga zoʻrgʻa pul topayotganligiga qaramay, doʻkoniga kelgan och, qarovsiz mushukni himoyasiga oladi va unga gʻamxoʻrlik qiladi. Minnatdorchilik sifatida mushuk doʻkon oldida oʻtirib, xaridorlarni chaqirdi va shu bilan xayriya qilgan doʻkon egasiga mukofot sifatida farovonlik keltiradi. Shundan buyon, „omad chaqiruvchi mushuk“ kichik biznes vakillari uchun omad timsoli boʻlib kelgan[4].

Ommaviy madaniyatda[tahrir | manbasini tahrirlash]

Xitoy va Vetnam jamoalarida (jumladan, Qoʻshma Shtatlardagi Chinatownlarda) mashhurligi tufayli[4] maneki-neko koʻpincha yaponiyalik emas, balki xitoylik qoʻgʻirchoq deb xato fikr bildiriladi, shuning uchun ham, maneki-neko baʼzan „Xitoy baxtli mushugi“ deb ataladi[4] yoki jīnmāo („oltin mushuk“) nomi qoʻllaniladi. Bu mushuk qoʻgʻirchogʻi Xitoyda ham keng tarqalgan(xitoycha: 招财猫; milliy xitoychada: 招財貓; oʻqilishi:zhāocáimāo).

Meowth nomli Pokemon qahramoni maneki-nekoga asoslangan holda ishlab chiqilgan[8].

Netta Eurovision 2018 qoʻshiq tanlovida maneki-nekoga toʻla ikki devor oldida oʻzining „Toʻy“ qoʻshigʻini ijro etdi. U finalda 529 ball to‘plagan holda g‘olib chiqdi. [9]

Funimation uchun ishlab chiqarish logotipida maneki-neko tasvirini uchratish mumkin..

Lucky Cat (Omadli mushuk) Lollaning maneki-neko shaklidagi koʻrinishi Lollapalooza musiqa festivalining ramziga aylangan[10][11].

Ilmiy fantastika muallifi Bruce Sterling „Maneki Neko“ nomli qisqa hikoyasini yozgan, mazkur hikoya birinchi marta 1998-yil may oyida The Magazine of Fantasy & Science Fiction jurnalida chop etilgan[12].

Tokio, Yaponiyadagi Gotoku-ji ibodatxonasida Buddaga bagʻishlab oʻrnatilgan Maneki-neko[13]

Galereya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yana qarang[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Calero, Henry H.. The Power of Nonverbal Communication: How You Act is More Important Than what You Say. Aberdeen, Washington: Silver Lake Publishing, 2005 — 116 bet. ISBN 978-1-56343-788-5. 
  2. Wibbeke. „Gestures around the World“. Globalbusinessleadership.com. 11-mart 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-dekabr 2012-yil.
  3. Mishima. „Manekineko: Japanese Lucky Cats“. Japan Travel. About.com. 28-aprel 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-avgust 2009-yil.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Pate. „Maneki Neko: Feline Fact & Fiction“. Daruma Magazine. Takeguchi Momoko (2008). 14-mart 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-dekabr 2012-yil.
  5. 5,0 5,1 „招き猫の色やあげている手の違いなど知られざる意味を一挙解説!“ (ja). nekochan.jp (27-mart 2019-yil). Qaraldi: 18-aprel 2019-yil.
  6. Schumacher. „Maneki Neko: The Lucky Beckoning Cat“. A to Z Photo Dictionary of Japanese Buddhist Statuary. 22-iyun 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-avgust 2009-yil.
  7. „1600年前北魏雕像群中現招財貓形象(圖)“ (zh). people.com.cn (10-iyun 2014-yil). Qaraldi: 27-aprel 2019-yil.
  8. „On the Origin of Species: Meowth“. Bulbanews (19-iyul 2010-yil). Qaraldi: 27-yanvar 2017-yil.
  9. „63 years of Eurovision“. Eurovision Song Contest. 21-iyun 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-iyun 2018-yil.
  10. Lollapalooza Stockholm. „Name Our Lucky Lolla Cat!“. Facebook (29-yanvar 2020-yil). Qaraldi: 30-iyul 2021-yil.
  11. „Lollapalooza 2021: Grant Park Chicago music festival gets underway, as some worry over possible COVID spread“. ABC7 Chicago (29-iyul 2021-yil). Qaraldi: 30-iyul 2021-yil.
  12. „Locus Online: Reviews of Short Fiction Published May 1998“. www.locusmag.com. Qaraldi: 14-noyabr 2021-yil.
  13. Gotokuji Temple: Tokyoʻs „Lucky Cat“ Temple

Ilovalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Dale-Green, Patricia. The Cult of the Cat. Boston: Houghton Mifflin, 1963. ISBN 978-0517175002. 
  • Daniels, Inge Maria (2003). "Scooping, raking, beckoning luck: luck, agency and the interdependence of people and things in Japan". Royal Anthropological Institute 9 (4): 619–638. doi:10.1111/j.1467-9655.2003.00166.x. 
  • Kenkyusha's New Japanese-English Dictionary, 4, Tokyo: Kenkyusha Limited, 1991. ISBN 4767420253. 
  • Pate, Alan Scott. Maneki Neko. San Diego: Mingei International Museum, 2011. ISBN 9780914155256. 
  • Wellman, Laurel. Lucky Cat: He Brings You Good Luck. San Francisco: Chronicle Books, 2004. ISBN 0-8118-4121-9.