Madridlik Fotima

Madridlik Fotima
	فاطمة المجريطية
Tavalludi	;
Fuqaroligi	Qurtuba xalifaligi

Vikipediyada ismi Fotima boʻlgan boshqa kishilar haqida ham maqolalar mavjud.

Madridlik Fotima — islomiy Ispaniyada (al-Andalus) X asr oxiri — XI asr boshlarida yashagan deb taxmin qilinadigan arab musulmon astronomi va matematigi sifatida tilga olinadi.

Goʻyoki otasi astronom Maslama al-Majritiy boʻlgan va rivoyatlarga koʻra, u bilan birga bir nechta astronomik va matematik risolalar ustida ishlagan. Jumladan, Muhammad ibn Muso al-Xorazmiyning astronomik jadvallari bilan bogʻliq asarlar ham shu jumladan tilga olinadi.

U haqidagi eng ilk maʼlum maʼlumot 1924-yildagi „Enciclopedia Espasa-Calpe“ nashrida uchraydi. Tarixchilar esa uning haqiqatan mavjud boʻlgan-boʻlmaganini shubha ostiga olishgan^[1].

Taxminiy faoliyati

Madridlik Fotima taxmin qilinishicha, X asr oxiri va XI asr boshlarida Qurtubada, Qurtuba xalifaligi davrida yashagan. Mashhur islomiy astronom va olim Maslama al-Majritiyning qizi deb aytiladi^[1].

Unga nisbat beriladigan eng mashhur asar — „Fatima tuzatmalari“ deb ataluvchi astronomik va matematik risolalar toʻplami. Biroq, bu asarning hech bir nusxasi hozirgacha topilmagan. Shuningdek, otasi bilan birgalikda „Usturlob haqida risola“ asarini ham yozgan deb taxmin qilinadi; unda usturlobdan foydalanish usullari bayon etilgan deyiladi. Mazkur qoʻlyozma bugungi kunda ham Eskorial monastiri kutubxonasida saqlanayotgani haqida daʼvo qilinadi^[1].

Aytishlaricha, otasiga Muhammad ibn Muso al-Xorazmiyning astronomik jadvallarini tahrirlash va moslashtirishda yordam bergan: fors quyosh taqvimini islomiy oy taqvimi bilan almashtirgan, shuningdek jadvallarni Qurtubaning geografik joylashuvi va uning meridianiga moslab tuzatgan. Ular, shuningdek, fors yil hisobini arab yil hisobiga oʻtkazishgan va Hijrat kunidagi sayyoralarning joylashuvini aniqlashgan deb aytiladi. Bundan tashqari, Ptolemeyning „Al-Majistiy“ asaridagi tutilishlar hisobidagi xatolarni tuzatishda ham yordam bergani haqida rivoyatlar mavjud^[2].

Shuningdek, Fotimaga bir nechta zij (islomiy astronomik jadvallar toʻplami) asarlari ham nisbat beriladi. Bu asarlarda taqvimlar, sayyoralar efemeridlari, Quyosh va Oy harakati hamda quyosh va oy tutilishlari kabi mavzular yoritilgan deyiladi^[2].

Astronomiyadan tashqari, arab, ispan, ibroniy, yunon va lotin tillarida gapira olgan, oʻqigan yoki yozgan deb taʼriflanadi^[1].

Tarixiyligi

Fotimaning tarixda haqiqatan mavjud boʻlgan-boʻlmagani bahsli masaladir. U haqidagi eng ilk maʼlum manba — 1924-yildagi Enciclopedia Espasa-Calpe nashridir.

Matematika tarixchisi Ángel Requena Fraile bu masala haqida shunday izoh beradi:

Bunday ulkan loyiha doirasida xatolar, mas’uliyatsiz shaxs yoki eʼtiborsiz koʻchiruvchi boʻlishi mumkin. Shuning uchun hujjatlashtirilmagan, boshqa manbalar bilan tasdiqlanmagan ayrim afsonalar paydo boʻladi. … Fotima bilan ham shunga oʻxshash holat. Hech qanday ishonchli yoki asl manba yoʻq^[3].

Arabshunos, tarixchi va al-Andalus biografi Manuela Marín ham Fotimani Enciclopedia Espasa-Calpeda yaratilgan tarixiy toʻqima deb hisoblaydi. Uning fikricha, internetda va hatto 2009-yilda „Tarix yaratgan astronomlar“ nomli kalendarga kiritilishi kabi keyingi muhokamalar Espasa-Calpe maʼlumotlarining tanqidsiz takrorlanishi natijasidir^[4].

Manbalar

1 2 3 4 Bernardi, Gabriella. The Unforgotten Sisters: Female Astronomers and Scientists before Caroline Herschel. Cham: Springer, 2016 — 45–48-bet. DOI:10.1007/978-3-319-26127-0_7. ISBN 978-3-319-26127-0.
1 2 Núñez Valdés 2016.
↑ Requena Fraile, Ángel „Fátima de Madrid ¿Astrónoma? S. X-XI“ (es). 2013-yil 17-iyulda asl nusxadan arxivlangan. As translated by Núñez Valdés, Juan (2016). Did Fátima de Madrid really exist? (Report).
↑ Marín, Manuela (2011). "De Mayrit a Madrid: Madrid y los árabes, del siglo IX al siglo XXI". in Gil Flores, Daniel. De Mayrit a Madrid: Madrid y los árabes, del siglo IX al siglo XXI. Madrid: Casa Árabe. 191 b. ISBN 978-84-9785-707-9. OCLC 798943110. "Se trata, por tanto, del más ilustre de los madrileños andalusíes, y no hacía falta que se le inventase, como así ha sido, una históricamente inexistente hija suya, a la que se ha llamado «Fátima de Madrid» y que asombrosamente ha sido incluida en el calendario “Astrónomas que hicieron historia”, editado con motivo del Año Internacional de la astronomía (2009). El error, que procede de una vieja edición de la Enciclopedia Espasa, se ha ido reproduciendo acríticamente, ya va siendo hora que se deshaga, aunque su abundante circulación en Internet no da muchas esperanzas en ese sentido."

[:0-1] 1 2 3 4 Bernardi, Gabriella. The Unforgotten Sisters: Female Astronomers and Scientists before Caroline Herschel. Cham: Springer, 2016 — 45–48-bet. DOI:10.1007/978-3-319-26127-0_7. ISBN 978-3-319-26127-0.

[FOOTNOTENúñez_Valdés2016-2] 1 2 Núñez Valdés 2016.

[3] Requena Fraile, Ángel „Fátima de Madrid ¿Astrónoma? S. X-XI“ (es). 2013-yil 17-iyulda asl nusxadan arxivlangan. As translated by Núñez Valdés, Juan (2016). Did Fátima de Madrid really exist? (Report).

[4] Marín, Manuela (2011). "De Mayrit a Madrid: Madrid y los árabes, del siglo IX al siglo XXI". in Gil Flores, Daniel. De Mayrit a Madrid: Madrid y los árabes, del siglo IX al siglo XXI. Madrid: Casa Árabe. 191 b. ISBN 978-84-9785-707-9. OCLC 798943110. "Se trata, por tanto, del más ilustre de los madrileños andalusíes, y no hacía falta que se le inventase, como así ha sido, una históricamente inexistente hija suya, a la que se ha llamado «Fátima de Madrid» y que asombrosamente ha sido incluida en el calendario “Astrónomas que hicieron historia”, editado con motivo del Año Internacional de la astronomía (2009). El error, que procede de una vieja edición de la Enciclopedia Espasa, se ha ido reproduciendo acríticamente, ya va siendo hora que se deshaga, aunque su abundante circulación en Internet no da muchas esperanzas en ese sentido."

[1]

[2]

[3]

[4]