Kontent qismiga oʻtish

Kura (daryo)

Vikipediya, erkin ensiklopediya
Koʻra
Tavsif
Uzunligi 1 360
Suv sarfi 443 m³/s
Joylashuvi
Davlat Turkiya, Gurjiston va Ozarbayjon
Kura (daryo)

Koʻra yoki Kura (turkcha: Kura, ozarbayjoncha: Kür, gruzincha: მტკვარი, armancha: Կուր)— Kavkazortidagi daryo[1][2].

Uzunligi 1364 km, havzasining maydoni 188 ming km². Old Osiyo togʻligining gʻarbiy qismidan boshlanib, asosan, Gruziya va Ozarbayjon hududlaridan oqib oʻtadi va Kaspiy dengiziga delta (maydoni 100 km²) hosil qilib quyiladi. Koʻra yuqori oqimida togʻlar orasidan shiddat bilan oqadi. Tbilisi shahridan quyida Koʻra vodiysi kengayadi. Koʻraning quyilish joyidan 236 km yuqorida unga oʻngdan Araks daryosi quyiladi.

Qor-yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 575 m³/sek. Quyi qismida kema qatnaydi. Suvi sugʻorishga sarflanadi. Suvining bir qismi kanal orqali Araksga oqiziladi. Koʻrada Zemo-Avchala, Mingechaur (suv omborlari bilan) GESlari qurilgan. Daryo deltasida baliq ovlanadi[3].

Kuraning Kavkaz hududidan oqib oʻtadigan joylarida odamlar bir necha ming yil muqaddam maskan topganlar. Kuraning vodiysida qishloq xoʻjaligi ishlarining hisob-kitoblarga koʻra taxminan 4 500 yillik tarixi bor. Kura vodiysida yashagan xalqlar buyuk va rivojlangan madaniyat yaratishga muvaffaq boʻlganlar.Biroq, eramizdan avvalgi taxminan 1200-yillarda bu xalqlar yashagan hududlardagi madaniyat ochoqlarining koʻpchiligi yo tabiiy ofatlar natijasida vayron boʻlgan, yo boʻlmasa koʻchmanchi qabilalarning bosqinlari sababli yoʻq qilingan. XX asrda Kurda toshqinlar soni yanada ortib bora boshladi. Shu sababli ushbu asrning 50-yillaridan boshlab Kurda koʻplab suv omborlari hamda kanallar barpo etila boshlandi. Ilgari Kaspiy dengizidan Kura daryosi orqali Tbilisi shahrigacha kema bilan suzib borish imkoni boʻlgan boʻlsa, hozirgi kunda daryoda gidroelektr stansiyalari qurilgach, bu yoʻnalish boʻyicha qatnashning iloji yoʻq.

Etimologiyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kura nomi Ahamoniylar imperiyasining hukumdori boʻlgan Kir IIning nomi bilan bogʻliq. Ushbu gidronim nomini Kura shaklida birinchi marta Strabon (I asr) tilga olgan (Strabon, XI, 2). Lekin miloddan avvalgi VIII asrga oid Urartu manbasida Kuriaini nomli mamlakatning nomi tilga olinadi. Tadqiqotchilar ushbu mamlakatni Turkiya hududidagi Choldiran koʻli havzasida, Kura daryosining yuqori oqimida joylashtiradilar va u Kura daryosining nomini aks ettirishini yozadilar[4]. Agar ushbu fikr haqiqatni aks ettirsa, u holda Kura gidronimi miloddan avvalgi VIII asrga tegishli degan xulosaga kelish mumkin[5].

Ozarbayjonda ushbu nomning maʼnosi haqida ikki xil fikr bildirilgan. A. Axundov uni udi tilidagi kur — „quduq“, K. H. Aliyev esa qriz tilidagi kur — „daryo“ soʻzlari bilan bogʻlagan[6][7]. Lekin izlanishlar uning turkiy tillardagi kür — „moʻl“, „quvvatli“, „jadal“, „bukilmas“, „magʻrur“ soʻzidan iborat ekanini koʻrsatdi. Haqiqatan ham, Janubiy Kavkazda Kura eng yirik va sersuv daryodir. Kura etnonimining turkiy kelib chiqishga ega ekanligini koʻrsatuvchi bir qator dalillar mavjud. XIX asrda Shimoliy Kavkazda (Maykopda, Mozdokda va Kubanda) Kura nomli uchta daryo bor edi. Shubhasiz, u yerlarda udinlar ham, qrizlar ham daryo nomlarini yarata olmasdilar[5].

Kura daryosining gruzin tilidagi nomi boʻlmish Mtʼk’vari (qadimgi gruzin tilida Mtʼk’uari) soʻzi gruzin tilidagi „yaxshi suv“ yoki megrel tilining gruzinlashgan varianti boʻlgan tkvar-ua, yaʼni „togʻlarni yorib oʻtuvchi daryo“ maʼnosini bildiradi[8]. Kura yoki Kura nomi birinchi marta ruslar, keyinchalik esa yevropaliklar tomonidan qoʻllanila boshlandi. Yevropa chegaralarining baʼzi belgilanishlarida Kura daryosi Yevropa va Osiyo oʻrtasidagi chegara sifatida koʻrsatiladi[9].

Oqimi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kura daryosi Turkiya hududidagi Allahuekber togʻining shimoli-sharqiy yonbagʻridan, 2740 m balandlikdan boshlanadi[10]. Keyin gʻarbga, Ardahanning shimoli sharqiy tomon oqib, Gruziya hududiga oʻtadi. Shimoli-gʻarbiy yoʻnalishda, keyinchalik Axalsixe yaqinida kanyonga kirib boradi. Shu yerdan boshlab shimoli-sharq tomon taxminan 75 km oqib, Xashuri yaqinida togʻlar orasidagi vodiyga tushadi. Keyin sharq tomon oqadi va taxminan 120 kilometr masofadan soʻng janubi-sharqiy yoʻnalishda oqa boshlaydi, Gori shahridan oʻtib, soʻng Mtsxeta yaqinida qisqa kanyondan janubga qarab oqadi va mintaqadagi eng yirik shahar boʻlgan Tbilisining gʻarbiy qismi boʻylab davom etadi. Daryoning chuqur oʻzani janubi-sharq tomon Rustavi shahriga qarab oqadi va Xrami daryosi bilan qoʻshilgach, sharqqa buriladi, Gruziya-Ozarbayjon chegarasini kesib oʻtib, yaylovlar orasidan Shamkir suv omboriga, keyin esa Yangi Kend suv omboriga oqib boradi[11]. Shundan soʻng Kura Ozarbayjondagi eng katta suv havzasi boʻlgan Mingachevir suv omboriga quyiladi va Barda tumani hududidan bir necha yuz kilometr davomida keng sugʻoriladigan tekislik boʻylab oqib, Sarisu koʻli yaqinida sharqqa buriladi. Biroz vaqt oʻtgach, Sabirobod shahrida Suqovushon deb ataladigan joyda oʻzining eng katta irmogʻi boʻlgan Araz daryosi bilan qoʻshiladi. Keyin daryo janub tomon 60 km oqib, Neftçala hududida Kaspiy dengiziga quyiladi.

Havzasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Kura daryosi havzasi

Kura Gruziya hududidan oqib o‘tib, Ozarbayjon hududiga kiradi. Koʻra-Araks pasttekisligi bo‘ylab oqib, Kaspiy dengiziga quyiladi. Quyilish joyida delta hosil qiladi. Dengizga quyiladigan qismida daryo ikki tarmoqqa ajraladi: Ana Kura va Bala Kura. Ana Kura o‘z suvini kichik qo‘ltiq bo‘lgan Qoltuq qo‘ltig‘iga quyadi. Kura daryosining umumiy uzunligi 1515 km ni tashkil etadi. Uning 906 km qismi Ozarbayjon Respublikasi hududidan oqib o‘tadi. Havzasining maydoni 188 ming km² ni tashkil etadi.

Ozarbayjon hududidagi Alazani daryosi, Qabırrı daryosi, Turyonchay, Ag‘stafachay, Tovuzchay, Zəyəmchay, Shamkirchay, Tartar daryosi, Xachinchay va boshqa daryolar Kura havzasiga kiradi.

Iqtisodiy ahamiyati

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kura daryosi bo‘yida joylashgan shaharlar: Borjomi, Gori, Mtsxeta, Tbilisi, Rustavi, Mingachevir, Yevlax, Zardob, Sabirabad, Shirvon, Salyan, Neftchala. Daryoning deltasida sevryuga, belugalar, bakra, ilonbaliq va boshqa baliqlar ovlanadi. Sovet davrida daryoning Tbilisigacha bo‘lgan qismidan yuqori hududlardan o‘rmon materiallarini oqim bo‘ylab tashishda foydalanilgan. Daryo Yevlaxdan Kaspiy dengizigacha 480 kilometr davomida kemachilik faoliyati uchun yaroqlidir. Kura daryosi ustida Mingachevir, Shamkir va Yenikend suv to‘g‘onlari va gidroelektr stansiyalari qurilgan hamda ulkan suv omborlari barpo etilgan. Bundan tashqari, Ozarbayjon hududida Kura suvidan sug‘orish uchun intensiv ravishda foydalaniladi. Intensiv sug‘orish Kura suv sathining pasayishiga sabab bo‘ladi.

Ekologik vaziyat

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kura daryosiga kuniga 3 million m³ gacha oqava suvlar oqiziladi, bu dastlab Axalsixe, Borjomi, Xashuri, Kareli, Gori, Kaspi va daryo boʻyidagi boshqa aholi punktlaridan sanoat korxonalari va maishiy chiqindilardan kelib chiqadi. Keyin, Tbilisi shahri ichida 40 km oqib oʻtadigan Kura bu yerda jiddiyroq ifloslanishga uchraydi. Gruziya Respublikasi „Tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasi“ „Suv inspeksiyasi“ maʼlumotlariga koʻra (1989), shahar ichidagi daryo suvidagi zararli organik moddalar miqdori ruxsat etilgan maksimal chegaradan 20 baravar, fenol 300 baravar, neft mahsulotlari 330 baravar, xrom 600 baravar, mis va kadmiy 10 baravar, rux 13 baravar, azot 8 baravar, oshqozon-ichak tayoqchalari 238 baravar va saprofit bakteriyalar 300 baravar oshadi. Tbilisidagi 30 dan ortiq koʻchalarning yomgʻir suvi kollektorlari shaharning koʻplab sanoat korxonalaridan („Elektroaparat“, „Dezgahgayirma“, „Baxtrioni“, „Kruanisi“, „Ekran“, Dimitrov aviatsiyasi, charm ishlab chiqarish birlashmalari, avtomobillarni taʼmirlash, elektr payvandlash, qishloq xoʻjaligi texnikasi, asbobsozlik, stabilizatsiya zavodlari, boshqa koʻplab sanoat korxonalari, avtoturargohlar va kasalxonalar) oqova suvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri Kuraga oqizadi. Daryo shahar ichida qabul qiladigan kichik irmoqlarning (Xevdzmara, Vere, Digmula, Lochino) ifloslanish darajasi Kuraning oʻzidan ham yuqori. Bu daryolar asosan oqova suvlarni oqizadigan kanalizatsiya kollektorlariga aylangan. Tbilisidagi kuniga yana 1 million m³ oqova suvni qabul qiladigan Kura daryosi Rustavi shahrida 20 km dan keyin yana jiddiy ifloslangan va kuniga yuz minglab kubometr sanoat va maishiy chiqindilardan iborat oqova suvlarni qabul qiladi[12].

Kur daryosi havzalari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Instruksiya po russkoy peredache geograficheskix nazvaniy Gruzinskoy SSR. — M., 1972. — S. 9.
  2. ↑ Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — M. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  3. ↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  4. ↑ Meshshaninov I. A. Predpolojitelnie svedeniya o dvijenii xaldov v predelax Azerbaydjana. Izvestiya Azerbaydjanskogo Arxeologicheskogo Komiteta. 1926, III, c.36; Melikishvili G. A. Urartskie klinoobraznie nadpisi, s.438
  5. 1 2 B. Ə. Budaqov, Q. Ə. Qeybullayev Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti
  6. ↑ Axundov A. Kür sözünün etimologiyasına dair. „S. M. Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin əsərləri“, 1956, № 3
  7. ↑ Aliev K. G. O nazvanii reki Kura. „Dokladi AN Azerb. SSR“. 1959, № 4.
  8. ↑ Pospelov, E. M. Geograficheskie nazvaniya mira (Moskva, 1998), p. 231.
  9. ↑ „Countries that exist wholly or partially within geographical Europe“. 2018-yil 23-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 6-mart.
  10. ↑ „Azerbaijan: Geography, climate and population“ (deadlink). AQUASTAT. Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2010-yil 19-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 18-mart.
  11. ↑ Megvinetukhutsest, Nutsa „Background Map of the Kura-Aras River Basin“ (deadlink). European Union. 2010-yil 13-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 12-mart.
  12. ↑ Xəlilov Ş. B. Azərbaycanın ekocoğrafi problemləri. Bakı 2006

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]



"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Kura_(daryo)&oldid=6235812" dan olindi