Koʻkaldosh madrasasi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Madrasa
Koʻkaldosh madrasasi
Kukeldash Madrasa Bukhara.jpg
Koʻkaldosh madrasasining bosh fasadi
Mamlakat  Oʻzbekiston
Hudud Buxoro viloyati
Shahar Buxoro
Manzil J. Ikromiy MFY
Mehtar anbar koʻchasi
(Labihovuz ansambli)
Maktab yoʻnalishi sunniy
Mulkdor Davlat mulki. Buxoro viloyati madaniy me'ros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida
Madrasa turi Katta
Meʼmoriy uslub Oʻrta Osiyo meʼmorchiligi
Binokorlik tashabbuschisi Qulbobo koʻkaldosh
Homiylar Qulbobo koʻkaldosh
Binokorlik 15681569-yillar
Asosiy sana:
Maqomi davlat himoyasida[1]
Holati S. Ayniy va J. Ikromiy muzeyi
Sayt Rasmiy sayt

Koordinatalari: 39°46′23″N 64°25′12″E / 39.77306°N 64.42000°E / 39.77306; 64.42000

Koʻkaldosh madrasasiOʻzbekistonning Buxoro viloyati markazida, Buxoroda joylashgan meʼmoriy yodgorlik. Buxoro xonligining (amirligining) oʻziga xos fanlar akademiyasi vazifasini oʻtagsan[2]. Markaziy Osiyoda saqlanib qolgan eng yirik madrasa[3].

Hozirda madrasada Buxoro muzeyining filliali (shimoli-sharqiy burchakdagi katta hujrada) va Buxoro viloyat „Oltin meros“ jamgʻarmasi joylashgan[4].

Tarixi[tahrir]

Madrasa, oʻzbek hukmdori Abdullaxon II hukmronligi davrida, uning vaziri Qulbobo koʻkaldosh donorligida bunyod etilgan (1568—1569). U Buxoro xonligi (amirligi) taʼlim tizimining eng oliy toifadagi oʻquv dargohi — oʻziga xos fanlar akademiyasi edi[2].

Koʻkaldosh madrasasining vaqf hujjatlari ilk bor M. Saidjonov tomonidan oʻrganib chiqilgan. Bizgacha ikkita vaqf hujjati saqlanib qolgan. Biri asl (1593—1594-yillarda tuzilgan), ikkinchisi amir Shohmurod (1785—1800) davrida koʻchirilgan nusxa. Asl nusxa charm xilofli, oʻram shaklida, tili forsiy, nastaʼliq xatida yozilgan. Koʻchirma nusxa ham asliga mos[2].

Madrasa uchun Qulbobo koʻkaldosh Buxorodagi tim, govxona, nonvoyxona, hammom, 2 karvonsaroy, 27dan ortiq doʻkonlarni (paxta savdosi, sarroflik, qassoblik, oshpazlik, boʻyoqchilik, tarvuzfurushlik va hokazolar); Kasbidagi Nayiston qishlogʻini toʻlaligicha; Harqonruddagi Xatoizza (yoki Xatogʻarra), Zulayxo qishloqlarini; Gʻijduvondagi Qasri quzzot qishlogʻini vaqf qilgan. Oradan bir qancha vaqt oʻtib, jamoat arboblari, olim-u ulamolar va din peshvolari ham oʻzlarining turli miqdordagi mulklarini ushbu madrasa uchun vaqf qiladi[2].

Madrasaning 1 nafardan mudarrisi, imomi, muazzini va 2 nafar farroshi vaqf mablagʻidan ish haqi, talabalar esa — stipendiya olishgan. Talabalar hujralarda yashashgan. Bitta hujrada 2 nafar talaba yashagan. Mashgʻulotni 2 oy uzrli sababsiz tark etgan talaba madrasadan chetlashtirilgan[2].

1960—1970 va 1995—1997-yillarda taʼmirlangan[4].

Arxitekturasi[tahrir]

Labihovuz ansamblining shimolida joylashgan. Ikki qavatli bosh tarzi ansambl maydoniga qaratilgan. Peshtoqini bezatib turgan koshinlar saqlanib qolmagan. Madrasa peshtoqidagi darvoza girih, va islimiy naqshlar bilan bezatilgan. Xotamkori uslubida terib mahkamlangan pilakchalardan yasalgan darvoza tabaqasi yaxlit taxtadan tayyorlangandek koʻrinadi. Madrasa hovlisiga 5 gumbazli miyonsaroy orqali kiriladi. Miyonsaroyning ichki gumbazlari va bagʻallari, shipi oʻziga xos turli shakldagi murakkab toʻrsimon, yulduzsimon, qolipkori va iroqi uslubida pishiq gʻishtdan ganch qorishmasida terilgan. Madrasa hovlisi uzun (42x37 metr). 1929-yil hovli oʻrtasiga yevropacha uslubda qurilgan imorat hozirda buzib tashlangan. Hovli tomondagi 2 qavatli ravoqlar qatorini yuzma-yuz qilib solingan peshtoqli baland ayvonlar ajratib turadi. Har bir ravoqdan alohida hujraga kiriladi. Hovli atrofi 2 qavatli 160 hujra bilan oʻralgan. Yon tomonidagi hujralarning pastki qavatiga (tashqi devorlarida) xonani yoritish uchun panjaralar oʻrnatilgan. Yuqori qanatiga esa qator qilib chuqur ravoqlar ishlangan. Ravoqlar tepasini va baʼzi darcha panjaralarini bezatishda koshin ancha tejab ishlatilgan. Bosh tarzidagi peshtoq kitobasida yozuvlar saqlangan. Peshtoqining ikki yonidagi masjid va darsxona oldiga 2 qavatli 3 qismga ajratilgan chuqur ravoqlar va burchaklaridagi guldastalarda Buxoro meʼmorligiga xos qadimgi milliy anʼanalar aks ettirilgan[4].

Manbalar[tahrir]

  1. Моддий маданий мероснинг кўчмас мулк объектлари миллий рўйхатини тасдиқлаш тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 846-сон 04.10.2019 й. қарори. Lex.uz. 2020-09-22.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Buxoro taʼlim tizimi tarixi / A. Jumanazar — Т. : Akademnashr, 2017. — 308—310-betlar bet
  3. Всеобщая история архитектуры в 12 томах: Архитектура стран Средиземноморья, Африки и Азии. VІ—XIX вв : в 12 т. / Отв. ред. Яралов Ю. С.. — М. : Изд-во литературы по строительству, 1969. — Т. 8. — 491 с.
  4. 4,0 4,1 4,2 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil