Karuṇā

Buddizm
Madaniyati
Tarixi
Buddistlar
Maktablar
Ibodatxonalar
Matnlar
Portal

Karuṇā (sanskritcha: करुणा) odatda rahm-shafqat yoki mehribonlik deb tarjima qilinadi, baʼzan esa oʻziga nisbatan rahm yoki ruhiy sogʻinch maʼnolarida ham ishlatiladi^[1]. Bu tushuncha hind diniy anʼanalarida – Hinduizm, Buddaviylik, Sikhizm va Jaynizmda muhim ruhiy tushunchadir.

Hinduizm

Hinduizmda Karuṇā ruhiy kamolotga intiluvchi kishida rivojlantirilishi tavsiya etilgan asosiy fazilat va sifatlardan biridir. Koʻplab hindu xudolari rahm-shafqat timsoli sifatida tasvirlanadi^[2]. Karuṇā koʻpincha boshqa fazilatlar – „Maitri“ (mehr-oqibat) va „Ahimsa“ (tinchlikparvarlik) bilan bogʻliq holda tushuniladi. Bu fazilatlar birgalikda adolatli va maʼnaviy jihatdan toʻkis hayot asosini tashkil etadi. Soʻzning ildizi sanskritcha kara, yaʼni „amalga oshirmoq“, „qilmoq“ degan maʼnoni bildiradi^[3], bu esa uni gʻamginlik yoki achinish kabi passiv tuygʻular oʻrniga faol rahm-shafqat sifatida talqin qilish zarurligini anglatadi. Hindu mifologiyasida „Karuṇā“, yaʼni rahmdillik tushunchasi chuqur ildizga ega boʻlib, u koʻpincha rivoyatlar, obrazlar va taʼlimotlar orqali ifodalanadi^[4]. Har bir hindu avatarining hikoyasi – bu ilohiy rahm-shafqatning amaliy ifodasidir. Masalan, Shiva Tandava Stotrada Shiva „Karunavataram“ deb taʼriflanadi, yaʼni rahm-shafqatni oʻzida mujassamlashtirgan koʻrinishda tasvirlanadi^[5].

Navarasa

Karuṇā klassik hind sanʼati va adabiyotida asosiy toʻqqizta rasadan (estetik prinsiplar) biridir^[6]. Karuṇā Rasa, yaʼni rahm-shafqat hissi, Ramayana eposida muhim mavzu hisoblanadi. Doston voqeasi donishmand Valmiki tomonidan bir juft krauncha (Sarus) qushlarining fojeaviy voqeasini kuzatishdan boshlanadi. Ovchi erkak qushni oʻldirgach, uning jufti azobda qoladi va Valmiki hayajonli ilhom bilan ovchini laʼnatlaydi – bu Ramayananing ilk shlokasiga (sheʼriy satr) aylanadi^[7]. Bu holat – gʻam, achinish va rahm bilan toʻlib-toshgan – Ramayananing asosiy mavzulari boʻlmish muhabbat, ayriliq va yoʻqotishni boshlangʻich tarzda ifodalaydi. Keyinchalik Brahma xudo Valmikiga Ramayanani yozishni buyuradi va butun hikoyani vahiy orqali unga oshkor qiladi^[8].

Yoga

Yoga falsafasining asosiy manbasi boʻlgan Patanjalining Yoga-sutralari – yoga nazariyasi va amaliyotini tushuntiruvchi qisqa sanskrit hikmatlar toʻplami – Karuṇā tushunchasiga alohida eʼtibor qaratadi.

Undagi mashhur satr:

maitrī-karuṇā-muditopekṣaṇāṃ sukha-duḥkha-puṇyāpuṇya-viṣayāṇāṃ bhāvanātaś citta-prasādanam

bu hayotdagi ikki qirraliliklarga – baxt (Sukha) va iztirob (Duhkha), ezgulik (Punya) va gunoh (Apunya) holatlariga nisbatan Maitri (doʻstlik), Karuṇā (rahm-shafqat), Mudita (quvonch) va Upeksha (xotirjamlik) tuygʻularini rivojlantirish zarurligini taʼkidlaydi. Patanjaliga koʻra, bu amaliyot chitta-prasādanam – ong osoyishtaligiga erishishda muhim omildir va yoga falsafasining psixologik hamda axloqiy poydevorini tashkil qiladi.

Buddaviylik

Karuṇā barcha buddaviylik maktablarida muhim tushuncha hisoblanadi. Theravada buddistlari uchun karuṇā holatida yashash bu dunyoda baxtli hayot kechirish va ilohiy qayta tugʻilish (jannatga kirish) vositasidir. Mahāyāna buddistlari uchun esa karuṇā – Bodhisattva maqomiga erishish uchun zarur boʻlgan asosiy fazilatlardan biridir.

Manbalar

↑ Sanskritcha soʻz haqida batafsil: „karuṇā“ Monier-Williams (1964, s. 255) asarida ushbu soʻz ot shaklida „achinish, rahm-shafqat“ deb izohlangan.
• Pali tilidagi shakli uchun qarang: „karuṇā“ (Archive.is saytida 2012-07-11 sanasida arxivlangan) – bu yerda ham „achinish, rahm-shafqat“ deb izohlangan, qarang: Rhys Davids & Stede (1921–25, s. 197).
• Zamonaviy olimlar, tarjimonlar va sharhlovchilar ushbu soʻzni doimiy ravishda „rahm-shafqat“ deb tarjima qilganlar, „achinish“ emas. Buni quyidagi manbalarda koʻrish mumkin: Warder (2004, s. 95), Buddhaghosa (1999, ss. 306ff, Vsm. IX.77ff), Saddhatissa (2003, s. 3, SN 3.39), Thanissaro (1994, AN 3.65), Salzberg (1995, ss. 102ff), Gethin (1998, s. 187), hamda Bodhi (2000, s. 1325, SN 41.7).
↑ Karuna hinduismpedia ^{[sayt ishlamaydi]}
↑ „What is Karuna? - Definition from Yogapedia“.
↑ „Karuna, Karuṇā, Karuṇa: 44 definitions“ (21 iyun 2008).
↑ Bhandari, N. B. (2022). *The Outlook: Journal of English Studies*. Outlook, 13, 100–114.
↑ Schwartz, Susan L. *Rasa: Performing the divine in India*. Columbia University Press, 2004.
↑ Hammer, Niels (2009). "Why Sārus Cranes Epitomize Karuṇarasa in the Rāmāyaṇa". Journal of the Royal Asiatic Society 19 (2): 187–211. https://www.jstor.org/stable/27756045.
↑ „Inseparable in virtue“ (20 avgust 2018).

Adabiyotlar

Amaro, Ajahn „Don't Push – Just Use the Weight of Your Own Body“. Amaravati Buddhist Monastery (2016-yil 29-iyul).
The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Saṃyutta Nikāya. Boston: Wisdom Publications, 2000. ISBN 0-86171-331-1.
„Unit 6: The Four Immeasurables“. Buddhist Studies for Secondary Students. Buddha Dharma Education Association & BuddhaNet. 2024-yil 18-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 27-iyun.
Buddhaghosa, Bhadantacariya. The Path of Purification: Visuddhimagga. Seattle, Wash.: BPS Pariyatti Editions, 1999. ISBN 1-928706-00-2.
Buddhagosha, Bhadantacariya. Vishudimagga (The Path of Purification). Buddhist Publication Society, 2010. ISBN 978-1928706014.
Gethin, Rupert. The Foundations of Buddhism. Oxford: Oxford University Press, 1998.
Gyatso, Tenzin; Kamalashila. Stages of Meditation. Snow Lion Publications, 2019.
Monier-Williams, Monier. A Sanskrit-English Dictionary. London: Oxford University Press, 1964. ISBN 0-19-864308-X. Qaraldi: 2008-yil 9-may.
The Pali Text Society's Pali–English Dictionary. Chipstead: Pali Text Society, 1921–25. Qaraldi: 2008-yil 9-may.
The Sutta-Nipāta. New York: Curzon, London/Humanities Press, 2003.
Salzberg, Sharon. Lovingkindness: The Revolutionary Art of Happiness. Boston: Shambhala Publications, 1995. ISBN 1-57062-176-4.
Shah, Pravin K. „Nine Tattvas (Principles)“. Jainism Literature Center / Jain Education. 2009-yil 5-iyunda asl nusxadan arxivlangan.
Shantideva. The Way of the Bodhisattva (Bodhicharyavatara). Boston: Shambhala, 2011.
„Kalama Sutta: To the Kalamas“. Access to Insight (1994). 2011-yil 6-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 10-may.
„Ayacana Sutta: The Request“. Access to Insight (1997). Qaraldi: 2016-yil 30-aprel.
„Metta Sutta: Good Will (1)“. Access to Insight (2006). Qaraldi: 2008-yil 10-may.
Thera, Nyanaponika. Four Sublime States and The Practice of Loving Kindness, and, The Practice of Loving Kindness. Buddhist Publication Society, December 1998. ISBN 9789552401701.
Warder, A. K.. Indian Buddhism. Delhi: Motilal Banarsidass, 2004. ISBN 81-208-1741-9.

Havolalar

„Snying Rje / Karuna“. Dharma Dictionary - RangjungYesheWiki.
„karuna shechen: altruisme en action“. — Yevropa, Shimoliy Amerika va Osiyodagi Karuna-Shechen jamg‘armalari tarmog‘i Himoloy mintaqasidagi gumanitar loyihalar uchun mablag‘ yig‘moqda.
„Compassion and Bodhicitta“. A View on Buddhism. 2009-yil 6-yanvarda asl nusxadan arxivlangan.

[1] Sanskritcha soʻz haqida batafsil: „karuṇā“ Monier-Williams (1964, s. 255) asarida ushbu soʻz ot shaklida „achinish, rahm-shafqat“ deb izohlangan.
• Pali tilidagi shakli uchun qarang: „karuṇā“ (Archive.is saytida 2012-07-11 sanasida arxivlangan) – bu yerda ham „achinish, rahm-shafqat“ deb izohlangan, qarang: Rhys Davids & Stede (1921–25, s. 197).
• Zamonaviy olimlar, tarjimonlar va sharhlovchilar ushbu soʻzni doimiy ravishda „rahm-shafqat“ deb tarjima qilganlar, „achinish“ emas. Buni quyidagi manbalarda koʻrish mumkin: Warder (2004, s. 95), Buddhaghosa (1999, ss. 306ff, Vsm. IX.77ff), Saddhatissa (2003, s. 3, SN 3.39), Thanissaro (1994, AN 3.65), Salzberg (1995, ss. 102ff), Gethin (1998, s. 187), hamda Bodhi (2000, s. 1325, SN 41.7).

[2] Karuna hinduismpedia ^{[sayt ishlamaydi]}

[3] „What is Karuna? - Definition from Yogapedia“.

[4] „Karuna, Karuṇā, Karuṇa: 44 definitions“ (21 iyun 2008).

[5] Bhandari, N. B. (2022). *The Outlook: Journal of English Studies*. Outlook, 13, 100–114.

[6] Schwartz, Susan L. *Rasa: Performing the divine in India*. Columbia University Press, 2004.

[7] Hammer, Niels (2009). "Why Sārus Cranes Epitomize Karuṇarasa in the Rāmāyaṇa". Journal of the Royal Asiatic Society 19 (2): 187–211. https://www.jstor.org/stable/27756045.

[8] „Inseparable in virtue“ (20 avgust 2018).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]