Kalbiylar
| Kalbiylar بنو كلب | |
|---|---|
| amirlar | |
| Mamlakat | |
| Tashkil etilgan | 948 |
| asoschisi | Al-Hasan ibn Ali al-Kalbiy |
| Yakuniy hukmdor | Hasan as-Samsam |
| Yutuqlar | Sitsiliya amiri |
| Eritilish | 1053 |
Kalbiylar (arabcha: بنو كلب) – 948—1053-yillarda Sitsiliya amirligini boshqargan musulmon arab sulolasi. Ular rasman Fotimiylar tomonidan tayinlangan boʻlsalar-da, vaqt oʻtishi bilan amalda (de facto) mustaqil hokimiyatni qoʻlga kiritdilar.
Oilaning kelib chiqishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Kalbiylar Banu Kalb nomli arab qabilasidan kelib chiqqan boʻlib, ushbu qabila vakillari Umaviylar davrida (taxminan tax. 670-yillar–750) Ifriqiyada (Shimoliy Afrikaning markaziy qismi) hokimlar, maʼmurlar va yuqori martabali mansabdorlar vazifalarida xizmat qilganlar. Agʻlobiylar Ifriqiyada hukmronlik qilgan davrda (800—909) esa Kalb qabilasining mavqei pasayib ketdi. Chunki bu davr hukmdorlari Qays—Mudar guruhiga mansub raqib qabilalar xizmatini afzal koʻrgan edilar. 909-yilda Fotimiylar Ifriqiyani zabt etgach, Fotimiylar uchun muhim harbiy va diniy tayanch boʻlib kelgan Kalb qabilasi yangi tuzumda tezda katta taʼsir kuchiga ega boʻldi. Shu davrga kelib, Kalbiylar Fotimiylar qoʻshinining asosiy tayanchi boʻlgan Kutama berberlari bilan ittifoq tuzgan edilar[1].
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]827-yilda, Vizantiya imperiyasidagi ichki nizolar fonida Sitsiliyaning musulmonlar tomonidan zabt etilishi boshlandi. Agʻlobiylar Asad ibn al-Furot qoʻmondonligida 10 000 kishilik flot bilan Sitsiliyadagi Mazaraga kelib tushdilar. Palermo 831-yilda qoʻlga kiritilib, yangi poytaxtga aylandi[2]. Sirakuza 878-yilda quladi[3]. 902-yilda esa Vizantiyaning soʻnggi tayanchi – Taormina egallandi[4]. Ayni shu vaqtda Janubiy Italiyaga musulmonlar tomonidan turli bosqinlar uyushtirilib, Tropea, Taranto va Barida yangi amirliklar tashkil etildi. Bu davr musulmonlar oʻrtasida doimiy hokimiyat kurashlari bilan ajralib turgan. Rasmiy jihatdan orol dastlab Agʻlobiylar, keyinchalik esa ularning vorislari boʻlgan Fotimiylar hukmronligi ostida boʻlgan.
Fotimiylar xalifasi qoʻzgʻolonni muvaffaqiyatli bostirgach, al-Hasan al-Kalbiyni (948—953) Sitsiliya amiri etib tayinladi. U Kalbiylar sulolasining birinchi hukmdori boʻldi. Fotimiylar Kalbiylarni oʻz nomlaridan hukmronlik qiluvchi vakillar etib tayinlagan edilar[5]. Bu holat Fotimiylar 969-yilda poytaxtni Ifriqiyadan Qohiraga koʻchirgunlariga qadar davom etdi. Kalbiylar davrida Janubiy Italiyaga uyushtirilgan bosqinlar 11-asrgacha davom etdi va 982-yilda Kalabriyadagi Krotone yaqinida boʻlib oʻtgan Stilo jangida Otto II boshchiligidagi nemis qoʻshini Abulqosim tomonidan tor-mor etildi. Sulola Yusuf al-Kalbiy (990—998) hukmronligi davrida asta-sekin tanazzulga yuz tuta boshladi. Yusuf orol boshqaruvini oʻgʻillariga topshirib, Ifriqiyadagi Ziriylarning aralashuvi uchun sharoit yaratdi. Al-Axal (1017—1037) davrida sulolaviy nizolar yanada kuchayib, ayrim guruhlar navbatma-navbat Vizantiya va Ziriylar bilan ittifoq tuzdilar. Garchi bu kuchlarning hech biri Sitsiliyada doimiy mustahkam oʻrnasha olmagan boʻlsa-da, Hasan as-Samsam (1040—1053) davrida orol mayda-feodal mulklarga boʻlinib ketdi. Kalbiylar sulolasi 1053-yilda barham topdi[6]. 1061-yilda esa Janubiy Italiyadagi Normanlar Sitsiliyalik Rojer I boshchiligida orolga kirib kelib, uni zabt etishni boshladilar. Bu jarayon 1091-yilda yakunlandi. Musulmon aholi orolda qolishiga ruxsat etildi va ular 12-asrgacha Normanlar qirolligining maʼmuriyati, qoʻshini hamda iqtisodiyotida muhim rol oʻynadilar.
Ijtimoiy va iqtisodiy siyosat
[tahrir | manbasini tahrirlash]Kalbiylar o‘z sa’y-harakatlarini Sitsiliya jamiyatini islomlashtirishga qaratdilar. Xususan, 962-yilda o‘tkazilgan yirik marosimda bir vaqtning o‘zida o‘n to‘rt ming bola sunnat qilingan. Vizantiyaning hujumi 965-yilda Xandaq yoki Rametta jangida qaytarilgach, Fotimiy xalifasi Mu’izz 967-yilda Kalbiy amiriga Inkastellamento siyosatini joriy etishni buyurdi. Bu harakat mintaqaning ijtimoiy tuzilishini tubdan o‘zgartirdi. Ushbu siyosat barcha aholini kam sonli shaharlarga (har bir okrug uchun bittadan) qayta jamlashni nazarda tutar edi. Har bir shahar qal’a bilan qo‘riqlangan va siyosiy sadoqat hamda diniy singdirishni ta’minlash uchun zarur bo‘lgan juma masjidi bilan ta’minlangan edi. Bu nafaqat islomni Sitsiliya turmush tarziga singdirish, balki sulola tayangan shialik g‘oyasini ham yoyish masalasi edi[7]. Kalbiylar davrida Sitsiliya, ayniqsa Palermo, Oʻrta yer dengizining muhim iqtisodiy markaziga aylandi. Musulmonlar limon va sevilya apelsinlarini, shakarqamishni, shuningdek paxta hamda ipakchilik uchun tut daraxtlarini joriy etdilar va qishloq xo‘jaligi uchun sug‘orish tizimlarini barpo etdilar[8]. Sitsiliya, shuningdek, Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika va Amalfi, Piza hamda Genuya kabi Italiya dengiz respublikalari o‘rtasidagi savdo uchun muhim markaz bo‘lib xizmat qildi.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Rizzitano 1978, s. 496.
- ↑ J. Gordon Melton. [Faiths Across Time: 5,000 Years of Religious History [4 Volumes: 5,000 Years of Religious History]. ABC-CLIO, 15) January 2014 — 699–-bet. ISBN 978-1-61069-026-3.
- ↑ Sarah Davis-Secord. [Where Three Worlds Met: Sicily in the Early Medieval Mediterranean. Cornell University Press, 20) June 2017 — 109–-bet. ISBN 978-1-5017-1258-6.
- ↑ Melchiorre Trigilia. [La Madonna dei Milici di Scicli: cristiani e musulmani nella Sicilia del Mille : i più antichi testi in volgare : storia, tradizione, fede, civiltà, arte, folclore. Trigilia Cultura, 1) January 1990 — 82–-bet. GGKEY:3EG1RGUZ1SP.
- ↑ Shainool Jiwa. [The Fatimids: 1. The Rise of a Muslim Empire. I.B.Tauris, 18) December 2017 — 91–-bet. ISBN 978-1-78672-174-7.
- ↑ C. E Bosworth. [New Islamic Dynasties. Edinburgh University Press, 11) March 2014 — 12-bet. ISBN 978-0-7486-9648-2.
- ↑ [„Henri Bresc, La Sicile musulmane - Clio - Voyage Culturel“. www.clio.fr. Qaraldi: 2021-yil 14-aprel.](https://www.clio.fr/bibliotheque/la_sicile_musulmane.asp%7Caccess-date=2021-04-14%7Cwebsite=www.clio.fr}})
- ↑ Alex Metcalfe. [Muslims of Medieval Italy. Edinburgh University Press, 11) March 2014 — 66–-bet. ISBN 978-0-7486-8843-2.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Amari, Michele. Storia dei musulmani di Sicilia (Italian). Catania: Romeo Prampolini, 1933–1939.
- Rizzitano, U. (1978). "Kalbids". in van Donzel, E.. Encyclopaedia of Islam. Volume IV: Iran–Kha (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 496–497 b. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_3822. OCLC 758278456. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=Kalbids&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.