Jurnal

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jurnallar.

Jurnal yoki jarida biror nom ostida muntazam chop etiluvchi vaqtli nashrdir. Gazetadan qog‘ozi sifati yaxshiroqligi va varaqlari birlashtirilgani bilan farqlanadi.

Jurnal (frans. journal — kundalik daftar) — bosma davriy nashr. Axborotni tanlash, tahlil etish va baholashning asosiy vositalaridan biri. J. gazeta kabi jamoatchilik fikriga taʼsir oʻtkazish yoʻli b-n uni shakl-lantirishga xizmat qiladi; omma ijtimoiy ongiga muayyan gʻoya va qadriyatlarni singdiradi. J.lar dastlab Fransiyada nashr qilingan. Ing . "Magazine", frans. "Revue", nemischa "Zei schrift", ispancha "Relista" soʻzlari ham J. maʼnosini anglatadi. Chop etilish muddati (davriyligi) jihatdan J.lar, odatda, haftada, oʻn kunda, ikki haftada, oyda, ikki oyda, har uch oyda, yarim yilda bir marta nashr qilinadi. Bunday davriylik J.larda turmush voqealarini kundalik gaz.ga nisbatan batafsilroq va chuqurroq tahlil qilish imkonini beradi. J.lar mundarija yoʻnalishiga koʻra farqlanadi: ijtimoiy-siyosiy, adabiy-badiiy, ishlab chiqarish-texnikaviy, ilmiy, ilmiy-ommabop va b. J.lar jamiyatdagi turli yoshdagi kishilarga moʻljallanadi.

Ommaviy ijtimoiy-siyosiy va adabiy-badiiy J.larda suhbat, publitsistik kuzatuv, maʼlum mavzuni sharhlovchi maqolalardan tashqari, reportajlar, sheʼrlar, hikoyalar, qissa va romanlar bosiladi. Soʻnggi paytlarda ommaviy J. sahifalaridan krossvordlar, amaliy sanʼat asarlari, modalar, uy bekalariga maslahatlar, shaxmat etyudlari va h. k. tobora kengroq oʻrin olmokda. Haftalik, oʻn kunlik J.larda chizma rayem va fotosuratlardan foydalaniladi. Ilmiy J.larda hajman katta maqolalar b-n birga referatlar, annotatsiyalar, xulosalar, ilmiy hayotga oid ixcham xabarlar ham eʼlon qilinadi. J. hajmini va uni bezash unsurlarini belgilashda J. mundarijasi va uning oʻquvchilari doirasidan kelib chiqiladi. Odatda ommaviy J.lar — ijtimoiy-siyosiy va adabiybadiiy, ilmiy-ommabop, bolalar, ayollar va oʻsmirlar uchun moʻljallangan nashrlar katta hajmda chiqariladi.

J.chilik taraqqiyoti. J.chilik tarixi Fransiyada "Jurnal de Savan" ("Olimlar jurnali"), ("Journal des scavans", keyinroq "Journal des savants") J.dan boshlanadi. Uning birinchi soni 1665 y.ning 5 yanv.da bosmadan chiqqan. Unda adabiyot, falsafa, tabiiy fanlar sohasi boʻyicha Yevropaning turli mamlakatlarida nashr qilingan kitoblar haqida maʼlumotlar bosilgan. Shuningdek, shu yili, Londonda "Filosofishal tranzekshne of Royyal sosayenti" ("Qirollik jami-yatidagi falsafiy oʻzgarishlar") J. nashr qilingan. Turli kitoblar sharhidan iborat boʻlgan bunday J.lar keyinroq Italiya, Germaniya, Ispaniya, AQSH, Vengriya, Rossiya singari mam-lakatlarda ham paydo boʻlgan, faqat mavzular doirasi tor bulganligi uchun bu J.lar omma orasida keng tarqalmagan.

J.chilik 19-a. 2-yarmida jadal rivojlandi. Bu davrda J. targʻibotining usul va vositalarida ham katta oʻzga-rishlar yuz berdi. J.lar adadi uzluksiz oʻsib bordi. 19-a. oxiri va 20-a. boshlarida J.larning asosiy turlari shakllandi, rasmli-bezakli ommabop nashrlar yetakchi oʻrin egallay boshladi. 1960 y. oxirida AQSH da 9400, Angliyada 4600, Fransiyada 14600 (bu mamlakatda siyosiy gaz.lardan tashqari, davriy nashrlarning hammasi J.lar roʻyxatiga kiritiladi), GFRda 2200, Yaponiyada 5800 ga yaqin J. nashr qilingan. Ayrim mamlakatlarda (AQSH, Fransiya, Angliya) J.lar kundalik gaz.

larga nisbatan tez tarkaladi. Rasmlibezakli ommabop J.lar miqdori va adadi boʻyicha AQSH dunyoda oldingi oʻrinda turadi (1960 y. oxirida "The Reader’s Digest" 17,5 mln.; "Pazad" 8 mln.; "Life" 7,3 mln. nusxada chop qilingan).

Oʻzbekistonda J.chilik. Turkistonda davriy matbuotga 19-a.ning soʻnggi oʻn yilligida asos solingan: 1896 y. Toshkentda "Sredneaziatskiy vestnik" ("Oʻrta Osiyo darakchisi") J.ning birinchi soni bosmadan chiqadi. Keyinchalik "Turkestanskiy skorpion" ("Turkiston chayoni", 1907), "Srednyaya Aziya" ("Oʻrta Osiyo", 1912), "Stepnie miraji", ("Sahrodagi sarob", 1914) J.lari nashr qilinadi. Bu J.larda asosan adabiy janrlarda yozilgan asarlar chop etilgan. "Srednyaya Aziya" J.da Turkistondagi mahalliy aholining madaniy hayotiga oid materiallar ham oʻrin olgan.

Turkistonda milliy J.chilik tarixiga atokli maʼrifatparvar adib va publitsist Behbudiy asos solgan. Uning muharrirligida 1913—1915 y.larda Samarqand sh.da "Oyina" jur. nashr qilingan. Mazkur J. turkistonliklarni zamonaviy ilmu urfondan, maʼrifatdan bahramand etish, oʻlkadagi milliy taʼlim tizimini isloh qilish kabi davr uchun dolzarb masalalardan bahs yuritgan. Oʻzbek tilidagi ikkinchi J. "Al-Isloh" nomi b-n Toshkentda nashr qilingan.

1917—18 y.larda Turkistonda ijtimoiy-siyosiy va adabiy yoʻnalishdagi bir qancha yangi oʻzbekcha J.lar paydo boʻldi. Qoʻqonda 1-soni Hamza Hakimzoda Niyoziy muharrirligida "Kengash" (keyinchalik "Hurriyat" nomi b-n chiqqan), taniqli olim va publitsist Ashurali Zohiriy rahbarligida "Yurt" J.lari nashr qilingan. Toshkentda "Chayon" (1917), "Ishchilar dunyosi" (1918) kabi yangi J.lar chiqa boshlagan. "Yurt" va "Chayon" J.lari Turkiston muxtoriyati gʻoyalarini qoʻllab-quvvatlagan va targʻib qilgan. "Ishchilar dunyosi" bolsheviklarning xususiy mulkni tugatish sohasidagi siyosatini tanqid qilgani uchun shoʻro hukumati tomonidan yopib qoʻyilgan. 1918—24 y.lar Turkistonda jami 129 nomda J. va byulletenlar nashr qilingan. Ularning asosiy qismi rus tilidagi tarmoq nashrlaridan iborat boʻlib, ayrim J.lar bor-yoʻgʻi 1—2 soni chiqqan, xolos. Shu davrda oʻzbek tilida nashr qilingan "Oʻzgarishchi yoshlar" (1922-24), "Inqilob" (1922-24) va "Mushtum" (1923) J.lari nisbatan keng tarqalgan. Bu nashrlarda Nazir Toʻraqulov, Abdulla Qodiriy, Choʻlpon, Fitrat, Usmonxon Eshonxoʻjayev, Gʻozi Yunus singari isteʼdodli oʻzbek adiblari va publitsistlari faol hamkorlik qilganlar.

20-y.larning 2-yarmida Oʻzbekistonda oʻzbek tilida "Yer yuzi" (hoz. "Guliston"), "Yangi yoʻl" (hoz. "Saodat"), "Maorif va oʻqituvchi", "Yangi kishloq", "Alanga" kabi ijtimoiy-siyosiy va adabiy yoʻnalishdagi yangi J.lar tashkil topdi. "Yer yuzi" oʻzbek tilidagi birinchi rasmli-bezakli ommabop nashr hisoblanadi. 1930 y. boshida u 10000 nusxada chiqqan.

2-jahon urushi yillarida J.lar tarmogʻi keskin qisqardi. Urush tugagach, koʻpchilik J.lar qaytadan chiqa boshladi, yangi J.lar paydo boʻldi. 1975 y.da Oʻzbekistonda jami 134 nomda J. chop qilingan. J.lar faoliyati ham gaz.

lar kabi oʻsha davr tuzumi koʻzlagan siyosiy va mafkuraviy maqsadlarga boʻysundirilgan.

Oʻzbekistonda davlat mustaqilligi eʼlon qilingach, keng ommaga moʻljallangan mavjud J.lar faoliyati qayta tashkil qilindi. Respublikada jami 165 J. nashr etiladi, ularning yillik oʻrtacha adadi 704,7 ming nusxa (2002). Yangi ijtimoiy munosabatlarni shakllantirishda, milliy ongni oʻstirishda ijtimoiy-siyosiy, maʼnaviy-maʼrifiy va adabiy-badiiy J.lar yetakchilik qilmoqsa. Bu turkumga mansub "Sharq yulduzi", "Guliston", "Saodat", "Muloqot", "Fan va turmush", "Yoshlik", "Mushtum" J.lari katoriga istiklol davri J.lari — "Tafakkur", "Sogʻlom avlod uchun", "Jahon adabiyoti" qoʻshildi.

Bulardan tashqari, yangi ijtimoiy, iqtisodiy, moliyaviy munosabatlarni ask ettiruvchi maxsus J.lar — "Bozor, pul, kredit", "Menedjer", "Optovik", "Jamiyat va boshqaruv", "Buxgalter kutubxonasi", "Tijorat", "Ekonomicheskoye obozreniye" (rus va ing . tillarida) ham tashkil topdi. Avtomobilchilar uchun moʻljallangan "Avto-olam", "Avto PressTIJ" singari yangi nashrlar paydo boʻldi, "Nash futbol" (oylik nashr) va "Prilojeniye k jurnalu Nash futbol", "PressTIJ" va "Biznes Osiyo" haftalik J.lari chiqmoqda. Bulardan reklama materiallari keng oʻrin olgan. "PressTIJ" tahririyati tomonidan tayyorlanayotgan "Press TIJ-TV" xaftaligi 53 ming nusxada (1999) tarqaladi. 1998 y.dan respublikada "Saida" nomli rasmli-bezakli ayollar J.li oʻzbek va rus tillarida nashr qilinadi.

Oʻzbekistonda ilmiy J.larning keng tarmogʻi mavjud. Oʻzbekiston FA ilmiy tadqiqot institutlari tomonidan 12 ta ilmiy akademik J. nashr qilinadi (2002). Ularda mamlakat olimlarining nazariy va amaliy tadqiqotlari, taj-ribalari yakunlari yoritiladi. "OʻzR Fanlar akademiyasi maʼruzalari" J.i ilmiy akademik nashrlarning yetakchisi hisoblanadi. J. sahifalarida fanning barcha sohalariga oid tadqiqotlar natijasining qisqa mazmuni eʼlon qilinadi. "Oʻzbekistonda ijtimoiy fanlar", "Oʻzbek tili va adabiyoti" J.lari ijtimoiy fan sohalari, "Informatika va energetika muammolari", "Mexanika muammolari", "O'zbekskiy ximicheskiy jurnal", "O'zbekskiy biologicheskiy jurnal" nashrlari aniq va tabiiy fanlar tarmogʻidagi ilmiy yutuqlarni aks ettiradi. "Tabiiy birikmalar kimyosi" va "Geliotexnika" J.lari 1965 y.dan nashr etilmoqda. Ushbu J.lar AQShda ingliz tiliga tarjima qilib chiqariladi. Oʻzbekiston ilmiy J.larining koʻpchiligi AQSH, Angliya, Fransiya, Germaniya va b. mamlakatlarning ilmiy markazlarida ham tarqaladi.

Tohir Pidayev.[1]

Shuningdek[tahrir]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil