Kontent qismiga oʻtish

Jazoirning bosib olinishi

Vikipediya, erkin ensiklopediya
Jazoirning bosib olinishi
Sanalar 1516-yil sentyabr/oktyabr[1]
Urush yeri Jazoir
Natija Jazoirliklarning gʻalabasi
Qoʻmondonlar
Jazoir Sultonligi
Kuku Qirolligi[1]: 		Flag of Spanish Empire Ispaniya imperiyasi
Ténès shayxi:
Kuchlar
1,500 nafar erkak[2][3] Diego de Vera nazorati ostida 10,000[4] yoki 15,000[5]nafar erkak
Ténès shayxi nazorati ostida 10,000 mavrlar [6][7]
Umumiy: 20 000–25 000 nafar

Jazoir 1516-yilda aka-uka Oruç Reis va Xayriddin Barbarossa tomonidan bosib olingan. Bu voqeadan soʻng Ispaniya imperiyasi va Ténès shayxi yangi tashkil etilgan Jazoir sultonligini agʻdarishga qaratilgan muvaffaqiyatsiz harbiy yurishni amalga oshirgan.

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1510-yilda ispanlar Jazoir shahri qarshisidagi kichik orolchaga joylashib oldilar va shahar hokimi Salim at-Tumiyni shartnoma orqali ularning hokimiyatini tan olishga va soliq toʻlashga majbur qildilar. Ushbu kichik orolchada mustahkam inshootlar qurildi va u yerga 200 kishilik garnizon joylashtirildi[8]. Salim at-Tumiy esa Ispaniyaga borib, Aragon qiroli Ferdinandga sadoqat qasamyodi qilishga majbur boʻldi[8].

1516-yilda Salim at-Tumiy ispanlarni quvib chiqarish uchun Oruç va Xayriddin Barbarossani taklif qildi. Oruç mahalliy qoʻshinlarning yordami bilan Jazoirga keldi, u bilan birga Kuku qirolligining ittifoqchisi Ahmad al-Qodiy hamda 800 nafar turk askari, 5 000 nafar kabiliy yordamchi qoʻshinlari keldi. Mavrlar Oruçni katta tantana bilan qarshi oldilar, biroq u ispanlardan Jazoirdagi Peñón qal’asini ololmay, Salimni oʻziga qarshi ispanlar bilan til biriktirayotgani uchun boʻgʻib oʻldirishni buyurdi[9][10].

Salim al-Tumiyning bir oʻgʻli qochib qutulishga muvaffaq boʻldi va u Ispaniyadan panoh topdi. Oʻsha paytda taxtni egallab turgan Karl V uni yaxshi qarshi oldi, chunki u va Ténès shayxi Oruç Barbarossani Jazoirdan quvib chiqarishni istar edilar.

Ispaniyaning Jazoirga yurishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Asosiy maqola: Jazoir yurishi (1516)

Ispaniya yurishiga 10 000 yoki 15 000 askar hamda Tenesdan kelgan 10 000 nafar mavrlar jalb qilingan.

Barbarossaning qoʻshini esa atigi 1 500 kishidan iborat edi. Ular[11]:

  • Oldingi safda Oruçning turk safdoshlari boʻlib, ularning soni juda kam edi va ular qoʻshinlarni boshqarardi.
  • Al-Andalusdan koʻchib kelgan muhojirlar. Ularni Ispaniya qiroli Philipp II „Fauquefels“ deb atagan. Uning soʻzlariga koʻra: „Jazoir shahrida 15 000 kishi yashaydi, ular otashin qurollardan mohirona foydalanadilar. Shulardan 10 000 nafari Ispaniyadan quvilgan arab erkaklardir. Soʻnggi yillarda ular eng yaxshi askarlar hisoblanadi“.
  • Shahar aholisi ispanlarni oʻzlariga yordam beradi deb oʻylagan.

Urush rejalari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Oruçning rejasi quyidagicha edi[11]:

  1. Dushmanga deyarli qarshilik koʻrsatmasdan qirgʻoqqa chiqishga ruxsat berish.
  2. Aksariyat musulmon qoʻshinlarini qal‘alar va shahar devorlari ichida qoldirish, zarur paytda ulardan foydalanish uchun saqlab qoʻyish.
  3. Shahar atrofida tuzoqqa asoslangan harbiy harakatlar orqali dushmanni charchatib, ular zaiflashgach, asosiy zarba kuchining katta qismini maydonga chiqarish.
Nayzali ispan piyodasi (XVI asr)

Ispaniya rejasi quyidagilarni talab qilgan:

  1. Sohilga tushib lager qurish.
  2. Jazoir atrofidagi balandliklarga, jumladan, devor va kasba tepaliklariga chiqib, shaharni nazorat qilib, toʻplar bilan bombardimon qilish.
  3. Ténès shayxining armiyasini kutib, shaharga shiddatli hujum uyushtirish, shu vaqt ichida shahardagi agentlar musulmon qoʻshiniga ortdan hujum qilishni rejalashtirgan.

Urush

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1516-yil 30-sentyabrda ispanlar Jazoir sohiliga tushib, shahar atrofidagi balandliklarga koʻtarila boshladilar. Ular 4 ta kichik korpusga boʻlingan holda harakatlanar, qolgan qoʻshin esa asosiy darvoza tomon olgʻa borardi. Bu esa katta xato boʻldi. Oruç balandliklarda askarlarini qoldirib, bosqinchilarni bezovta qilish kerakligini buyurdi.

Peñon qal’asi hokimi Nicolas de Quintning maslahatiga qaramay, general Diego de Vera barcha askarlarini hech qanday chekinish yoʻlini taʼminlamasdan shoshqaloqlik bilan jangga yubordi. U qirgʻoqdan boshlab keyinchalik qasaba quriladigan joygacha haddan tashqari keng hududni egallab oldi. Uning qoʻshinlari shoshilinch ravishda yigʻilgan, yaxshi tayyorgarlik koʻrmagan askarlardan iborat boʻlib, deyarli katta kuch bilan harakatlana olmadi[12].

Vaziyatni yanada ogʻirlashtirgan narsa Tenes sultoni qoʻshining umuman yetib kelmagani boʻldi. Bu ispan askarlarining ruhan tushkunlikka tushishiga va kemalarga qayta boshlashiga sabab boʻldi. Oruç esa aynan shunday imkoniyatni kutayotgan edi. U shahar ichidagi qoʻshinlarga hujum qilishni buyurdi va butun kuchi bilan ispan korpuslariga alohida-alohida zarba berib, ularni yengishga muvaffaq boʻldi[11].

Jang boshlangan paytdan boshlab tepaliklarda yigʻilib turgan arab va badaviy otliq lashkarlari oʻzlarining odatlariga koʻra, magʻlub tomonni talashga tayyor turishgan edi. Ispanlar zaiflashib qolganini koʻrishlari bilanoq ular boʻrondek bostirib tushdilar. Bir necha soniyada ispanlar zudlik bilan qocha boshladi. Diego de Vera armiyaning yarmini zoʻrgʻa kemalarga qaytardi. Flot safarga hozirlanayotganda esa dahshatli boʻron koʻtarilib, koʻplab kemalarni vayron qildi, qolganlarini esa tarqatib yubordi. Natijada yurish boshlagan qoʻshinning hatto chorak qismi ham Ispaniyaga qayta olmadi.

Oqibati

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ispanlardan 3 000 nafari halok boʻldi va yaralandi, yana 400 nafari asirga olindi. Umumiy hisobda 8 000 kishi halok boʻldi, jazoirliklar esa juda kam talofat koʻrgan edi. Bu magʻlubiyat Oruçning Afrikadagi qudratini oshirdi, Yevropada esa uning gʻalabalari qoʻrquv uygʻotdi.

Oruç ispanlarga qarshi kechgan Tlemcen qoʻlga olingan jangda halok boʻlgach, uning oʻrnini ukasi Xayriddin egalladi va „Barbarossa“ laqabini meros qilib oldi. 1516-yilda Jazoirning zabt etilishi Usmoniylar sultoni Salim I koʻmagida amalga oshirilgan edi, ammo 1520-yilda sulton Salim vafot etdi, shundan soʻng sultonning yordamidan ayrilgan Xayriddin 1524-yilda shaharni mahalliy kabiliy boshligʻiga boy berib qoʻydi. Soʻngra oʻzi Djidjelliga chekinishga majbur boʻldi.

Yana qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Berber Government: The Kabyle Polity in Pre-colonial Algeria By Hugh Roberts „in late September/early October 1516, a Spanish expeditionary force commanded by Diego de Vera transported by a fleet of some 30 vessels came to the support of the beleaguered garrison on the Peñon by mounting a concerted attack on Algiers, only to be routed by a fierce counter-attack led by Aruj, supported by Ou l-Qadi’s forces“
  2. ↑ World: Comprising a General History, Both Ancient and Modern, of All the Principal Nations of the Globe, Their Rise, Progress, Present Condition, Etc, Volume 2
  3. ↑ Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492-2015, 4th ed.
  4. ↑ World: Comprising a General History, Both Ancient and Modern, of All the Principal Nations of the Globe, Their Rise, Progress, Present Condition, Etc, Volume 2
  5. ↑ Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492-2015, 4th ed.
  6. ↑ World: Comprising a General History, Both Ancient and Modern, of All the Principal Nations of the Globe, Their Rise, Progress, Present Condition, Etc, Volume 2
  7. ↑ The History of the World: Comprising a General History, Both Ancient and Modern, of All the Principal Nations of the Globe, Their Rise, Progress, Present Condition, Etc, Volume 2
  8. ↑ 8,0 8,1 E. J. Brill’s first encyclopaedia of Islam, 1913-1936 by Martin Theodoor Houtsma p.258 [1]
  9. ↑ Kaddache, Mahfoud. L'Algérie durant la période ottomane. Alger: Alger : O.P.U., 1992 — 8-bet. 
  10. ↑ Meynier, Gilbert. L'Algérie, cœur du Maghreb classique. Paris: La Découverte, 2010 — 313-bet. ISBN 9782707152312. 
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 Al-Madani. كتاب حرب الثلاثمائة سنة بين الجزائر واسبانيا 1492 – 1792 (Arabic), 1965 — 181–182-bet. Al-Madani. كتاب حرب الثلاثمائة سنة بين الجزائر واسبانيا 1492 – 1792 (in Arabic). 1965. pp. 181–182.{{cite book}}: CS1 maint: location (link)
  12. ↑ Grammont, Henri Delmas de. Histoire d'Alger sous la domination turque, 1515-1830, Robarts - University of Toronto, Paris E. Leroux, 1887 — 23-bet.  
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Jazoirning_bosib_olinishi&oldid=5704517" dan olindi