Italiya imo-ishora tili
| Italiya imo-ishora tili | |
|---|---|
| Milliy nomi | Lingua dei Segni Italiana |
| Mamlakatlar | Italiya, San-Marino, Shveysariya |
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni | 40 000 |
| Turkumlanishi | |
| Til oilasi | Imo-ishora tillari |
| Til kodlari | |
| ISO 639-3 | ise |
Italiya imo-ishora tili (italyancha: Lingua dei segni italiana, LIS) — Italiyadagi eshitish qobiliyati cheklangan insonlar foydalanadigan vizual til. Ushbu tilni chuqur tahlil qilish ishlari 1980-yillarda, William Stokoening 1960-yillardagi Amerika imo-ishora tili boʻyicha olib borgan tadqiqotlari yoʻnalishida boshlandi. XXI asrning boshlariga qadar Italiya imo-ishora tiliga oid tadqiqotlarning aksariyati uning soʻz boyligini oʻrganish bilan cheklangan edi. Yevropa karlar ittifoqi maʼlumotlariga koʻra, Italiyadagi 60 000 dan 90 000 gacha boʻlgan eshitish qobiliyati cheklangan aholining aksariyati Italiya imo-ishora tilidan foydalanadi.
Tilning tuzilishi va til oilasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Koʻpgina imo-ishora tillari kabi, Italiya imo-ishora tili ham muayyan jihatlari bilan oʻzi yonma-yon yashovchi „ogʻzaki qoʻshnisi“dan farq qiladi; shunga koʻra, u ogʻzaki italyan tili bilan juda kam umumiylikka ega, biroq hind-yevropa oilasiga kirmaydigan ayrim ogʻzaki tillar bilan baʼzi oʻxshash xususiyatlari bor (masalan, bask tili kabi unda ham feʼl gap oxirida keladi; Okeaniya tillari kabi olmoshlarning inklyuziv va eksklyuziv shakllariga ega; soʻroq yuklamalari ham gap oxirida, yaʼni „Siz borasiz qayerga?“ shaklida qoʻllanadi).
Shuningdek, ogʻzaki italyan tilining imo-ishorali varianti ham mavjud boʻlib, u „imo-ishorali italyan tili“ deb ataladi va oʻzida Italiya imo-ishora tili leksikasini ogʻzaki italyan tili grammatikasi bilan birlashtiradi: biroq bu til Italiya imo-ishora tili hisoblanmaydi.
Italiya imo-ishoraning baʼzi xususiyatlari umuman barcha imo-ishora tillari uchun xosdir; masalan, ot, sifat va feʼllarning oʻzaro moslashuvi grammatik rodga emas, balki joyga, yaʼni imo-ishora bajarilayotgan fazoviy holatga asoslanadi: otlar fazoning istalgan nuqtasida joylashtirilishi mumkin, biroq ularning pozitsiyasi tegishli olmoshlar va feʼllarning joylashuvi bilan mos kelishi shart. Italiya imo-ishora tilida „Bola onasiga gapiryapti“ gapining tarjimasi „u“ olmoshini oʻgʻil yoki qiz ekanini koʻrsatuvchi shakllarini qoʻllash oʻrniga „Bola-bu yerda ona-u yerda bu-gapiryapti-unga“ koʻrinishida namoyon boʻladi. Nutq ohangi oʻrnini esa soʻroq, buyruq va ergash gaplarni belgilovchi yuz mimikalari egallaydi. Italiya imo-ishora tilining ogʻzaki tillarda ham uchraydigan boshqa xususiyatlariga quyidagilar kiradi: klassifikatorlar; umumiy koʻplik shaklidan tashqari ikkilik, uchlik, toʻrtlik va hatto beshlik son shakllari; shuningdek, shaxs-son bilan turlanuvchi feʼllar.
Italiya imo-ishora tili grammatikasining muayyan bir qismi boʻyicha eng batafsil tahlil Chiara Branchinining „On Relativization and Clefting: An Analysis of Italian Sign Language“ asarida keltirilgan[1]. Laura Fedeli esa Italiya imo-ishora tilining sotsiolingvistik xususiyatlarini, jumladan, undan foydalanishda rodga koʻra yuzaga keladigan farqlarni tavsiflab bergan[2]. Shuningdek, Italiyada imo-ishora tilining taktil shaklidan foydalanadigan ham koʻrish, ham eshitish qobiliyati cheklangan insonlar ham mavjud[3].
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Branchini, Chiara. 2014. On Relativization and Clefting: An Analysis of Italian Sign Language Berlin: De Gruyter.
- ↑ Fedeli, Laura. "Slang Terms in Italian Sign Language (LIS): a Sociolinguistic perspective", master thesis. Università Ca' Foscari Venezia, 2016-03-02.
- ↑ Checchetto, Alessandra, Carlo Geraci, Carlo Cecchetto, and Sandro Zucchi. "The language instinct in extreme circumstances: The transition to tactile Italian Sign Language (LISt) by Deafblind signers." (2018): 1-28.