Iste’mol narxlari indeksi
Isteʼmol narxlari indeksi (CPI) — bu uy xoʻjaliklari tomonidan isteʼmol qilinadigan tovarlar va xizmatlar narxlari darajasining statistik bahosi. U Isteʼmol savatidagi isteʼmol tovarlari va xizmatlar narxlarining oʻrtacha qiymati sifatida hisoblanadi. CPI dagi oʻzgarishlar vaqt oʻtishi bilan narxlar oʻzgarishini aks ettiradi[2].
Savatchadagi mahsulotlar va xizmatlar tarkibi isteʼmol xarajatlari odatlaridagi oʻzgarishlarni aks ettirish uchun vaqti-vaqti bilan yangilanadi. Narxlar odatda (koʻpincha har oy) chakana savdo va xizmat koʻrsatish korxonalaridan yigʻiladi. Keyin ular sifat yoki xususiyatlardagi oʻzgarishlarga moslashtiriladi.Isteʼmol narxlari indeksi (CPI) dagi oʻzgarishlar vaqt davomida inflyatsiyani kuzatish va turli mamlakatlar oʻrtasida solishtirish uchun ishlatiladi.[3]
Isteʼmol narxlari indeksi (CPI) inflyatsiya yoki hayot darajasi qiymatini mukammal oʻlchay olmasa-da, bu koʻrsatkichlarni kuzatish uchun muhim vosita hisoblanadi. U koʻplab milliy statistika agentliklari tomonidan hisoblab chiqiladigan narx indekslaridan biridir.
Umumiy koʻrinish
[tahrir | manbasini tahrirlash]Isteʼmol narxlari indeksi (CPI) — bu vakillik qiluvchi mahsulotlar tanlanmasi narxlari asosida tuziladigan statistik bahodir. Ushbu narxlar muntazam ravishda yigʻiladi. Tovarlar va xizmatlarning turli toifalari uchun kichik indekslar (subindekslar) va yanada kichik boʻlinmalar uchun sub-subindekslar hisoblanadi, soʻngra ular umumiy indeksga birlashtiriladi. Vaznlar isteʼmolchilarning umumiy xarajatlaridagi ulushlariga asoslanadi.
Isteʼmol narxlari indeksi (CPI) ning yillik foiz oʻzgarishi inflyatsiya koʻrsatkichi sifatida ishlatiladi. U real qiymatni aniqlash uchun ish haqi, maosh va pensiyalarni indeksatsiya qilishda qoʻllaniladi; narxlarni tartibga solishda va pul koʻrsatkichlarini real qiymatda ifodalashda ham ishlatiladi. Aksariyat mamlakatlarda Isteʼmol narxlari indeksi (CPI) eng muhim iqtisodiy koʻrsatkichlardan biri hisoblanadi.
Indeks odatda har oy (baʼzi mamlakatlarda choraklik) hisoblanadi va isteʼmol xarajatlari tarkibiy qismlariga (masalan, oziq-ovqat, uy-joy, kiyim-kechak va boshqalar) asoslangan subindekslarning vaznli oʻrtachasi sifatida aniqlanadi. Har bir komponent oʻz navbatida yana kichik indekslarning vaznli oʻrtachasi hisoblanadi.
Eng past darajada (masalan, maʼlum shaharda erkaklar koʻylaklari narxlari) vaznlar mavjud boʻlmaganda indeks oddiy oʻrta arifmetik yoki oʻrta geometrik orqali hisoblanadi. Ushbu indekslar har oy narxlarni bazaviy davr bilan taqqoslaydi.
Yuqori darajadagi indekslarni hisoblashda qoʻllaniladigan vaznlar odatda oʻtgan yil davomida isteʼmolchilarning xarajatlariga asoslanadi. Shu sababli, CPI qatʼiy vaznli indeks boʻlsa-da, u toʻliq Laspeyres indeksi emas, chunki vaznlar davri va narxlar bazasi davri har doim mos kelmaydi. Ideal holatda barcha narxlar qayta tekshiriladi va qabul qilinadi, hamda vaznlar narxlar taqqoslanadigan oy bilan joriy oy oraligʻidagi isteʼmol xarajatlari tarkibiga mos keladi. Indeks formulalar] boʻyicha iqtisodiy adabiyotlar keng rivojlangan boʻlib, ular iqtisodchilar tomonidan „haqiqiy“ hayot darajasi indeksi (cost-of-living index) deb ataladigan tushunchaga yaqinlashadi.
Bunday indeks narxlar oʻzgarishi sharoitida isteʼmolchilarning turmush darajasini oʻzgarmas holda saqlab qolish uchun ularning xarajatlari qanchalik oʻzgarishi kerakligini koʻrsatadi. Biroq bunday hisob-kitoblar faqat orqaga qarab (retrospektiv) amalga oshirilishi mumkin, holbuki indeks har oyda va imkon qadar tez eʼlon qilinishi zarur. Shunga qaramay, ayrim mamlakatlarda, xususan, AQSh va Shvetsiyada indeksni tuzish falsafasi „haqiqiy hayot darajasi indeksi“ga yaqinlashishga qaratilgan boʻlsa, Yevropaning aksariyat mamlakatlarida unga yanada amaliy yondashuv qoʻllaniladi.
Indeks qamrovi cheklangan boʻlishi mumkin. Masalan, isteʼmolchilarning xorijdagi xarajatlari odatda hisobga olinmaydi; mamlakat ichidagi tashrif buyuruvchilarning xarajatlari nazariy jihatdan chiqarib tashlanadi (amaliyotda esa har doim ham emas); qishloq aholisi kiritilishi yoki kiritilmasligi mumkin; juda boy yoki juda kambagʻal qatlamlar kabi ayrim guruhlar ham hisobdan chiqarilishi mumkin. Jamgʻarma va investitsiyalar har doim chiqarib tashlanadi, biroq moliyaviy vositachilar tomonidan koʻrsatiladigan xizmatlar narxlari sugʻurta bilan birga hisobga olinishi mumkin.
Indeksning tayanch davri (odatda bazis yil deb ataladi) koʻpincha vaznlar davri va narxlar taqqoslash davridan farq qiladi. Bu asosan butun vaqt qatorini shunday oʻlchashki, indeks qiymati bazis davrda 100 ga teng boʻlsin. Har yili yangilanadigan vaznlar indeksning muhim, ammo qimmat xususiyati hisoblanadi; vaznlar qanchalik eski boʻlsa, joriy isteʼmol tarkibi bilan ularning farqi shunchalik ortadi.
Indeks odatda har oy va yil kesimida, hududlar yoki mamlakatlar boʻyicha hisoblanadi va eʼlon qilinadi. Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) kabi xalqaro tashkilotlar koʻplab mamlakatlar uchun isteʼmol narxlari indeksi boʻyicha statistik maʼlumotlarni taqdim etadi[4]. AQShda esa CPI odatda Mehnat statistikasi byurosi tomonidan eʼlon qilinadi[5][6][7].
Ingliz iqtisodchisi Joseph Lowe 1822-yilda narx savatchasi indeksi nazariyasini birinchi boʻlib taklif qilgan. Uning „doimiy savat“ (fixed basket) usuli nisbatan sodda boʻlib, u 0-davrdagi tovarlar roʻyxati narxini hisoblab, uni 1-davrdagi ayni savat narxi bilan solishtirgan. Keyinchalik iqtisodchilar uning gʻoyalarini rivojlantirib, zamonaviy indeks tushunchasini shakllantirdilar[8].
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ „Iste’mol narxlari indeksi (2010 = 100), Jahon banki, 2025-yil iyulda murojaat qilingan“.
- ↑ „OECD (2008), Statistik atamalar lug‘ati“. OECD Publishing, Parij. Qaraldi: 2019-yil 13-sentabr.
- ↑ Frick, Walter. „Inflyatsiyaga nima sabab bo‘ladi?“. Harvard Business Review (2022-yil 23-dekabr). Qaraldi: 2023-yil 21-iyul.
- ↑ „Inflyatsiya (Iste’mol narxlari indeksi)“. OECD. Qaraldi: 2019-yil 12-sentabr.
- ↑ „Iste’mol narxlari indeksi“. U.S. Bureau of Labor Statistics. Qaraldi: 2019-yil 13-sentabr.
- ↑ „The Consumer Price Index“. U.S. Bureau of Labor Statistics. Qaraldi: 2019-yil 13-sentabr.
- ↑ „Iste’mol narxlari indeksi: tez-tez so‘raladigan savollar“. U.S. Bureau of Labor Statistics. Qaraldi: 2019-yil 13-sentabr.
- ↑ Blume, Lawrence E.; (Firm), Palgrave Macmillan; Durlauf, Steven N.. The New Palgrave Dictionary of Economics, Living, London, 2019. ISBN 978-1-349-95121-5. OCLC 1111663693.