Islom dinidagi diniy lavozimlar va unvonlar

Diniy lavozim va unvonlar — har bir dinning ichki tuzilmaviy xususiyatlariga koʻra sotiladigan lavozim va unvonlardir. Diniy mansab va unvonlar har bir dinning asosiy qoidalariga qarab farqlanadi.Islomdagi diniy mansab va unvonlar:

Oxun

Oxun (forscha: آخوند‎‎‎ ạẖwnd—1.Musulmonlarning diniy lavozimi.2.Oʻqituvchi. XVIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab qozoq dashtlarida qoʻllangan diniy lavozim. Oʻrta Osiyoda hukmronlik qilgan Buxoro xonligi davrida u islom ulamolarining oliy mavqeini egallagan. 1860-yilda L. Tolstoy qabul qilgan Qozogʻiston muftiysi Uays Gʻulomning ikkinchi lavozimi Oxun muftiysining shariat asosidagi fatvosi Oxun roziligisiz amalga oshirilmadi. Hozirda noib muftiylik oʻrniga Oxun lavozimi tayinlangan.

1. Musulmon olimi, xalqning diniy savodxonligini ochib beruvchi, diniy marosimlarni bajaruvchi ilohiyotchiga beriladigan unvon. Anʼanaviy qozoq jamiyatida Oxun xudo yoʻlida xalqning diniy ehtiyojlariga xizmat qilgan, xalqqa dinning haqiqatini targʻib qilgan va tushuntirgan. Qishloq bolalarining diniy savodxonligi, shariat shartlari va ibodat qoidalarini oʻrgatishgan. Jamiyat hayotidagi turli marosimlarda , dafn va marosimlarda qatnashgan. Oxun odatda maʼlum diniy ulamolar va mashhur madrasalardan taʼlim olgan olim boʻlib, xalqqa diniy maʼrifiy xizmati tufayli oʻz bilimini muntazam oshirib borardi.

Oyatulloh

• Oyatulloh (arabcha: آية الله‎‎ ạyẗ forscha: آیت‌الله‎‎ - alomati) — shia sohasida ergashuvchi musulmon dini ulamolari va izdoshlarining eng oliy maʼnaviy mavqei. Kontseptsiya XIX asrning ikkinchi yarmida paydo boʻlgan. Masalan, Eronda bir necha yuz oyatulloh bor. Ular orasida „oʻgʻil“ unvoniga ega boʻlgan bir nechta ruhoniylar bor. Biroq, Eron rejimi rahbari Humayniy mukofotni cheklab qoʻydi va qarorni oʻziga qoldirdi.

Damolla

• Damolla (arabcha). — hukmdor, janob) — islom targʻibotchilari, masjid va madrasa oʻqituvchilarining diniy lavozim. Damolla islom dinini targʻib qilishdagi xizmatlari va diniy bilim darajasidan kelib chiqib, diniy birlashma tanlagan. Sovet hokimiyati oʻrnatilgunga qadar qozoq tumanlarida madrasa qurgan, xalqqa dars bergan, dars bergan damollalar koʻp boʻlgan. Masalan, Oqmirza eshon Qozogʻistondagi soʻnggi taniqli va nufuzli damollalardan biri boʻlib, mamlakatni boshqargan, xalq orasida yuksak hurmat-ehtiromga ega boʻlgan, sovet hukumatining mahalliy salbiy siyosatiga qarshi chiqqan, Qarmakshi viloyatidagi qoʻzgʻolon rahbari boʻlgan. Qiziloʻrda viloyati. U hadislar, shuningdek, islom dinining mazmun-mohiyati, sunnat, urf-odat va marosimlar haqida keng tarqalgan qozoq tilidagi "Turkiy iymon " nomli muhim qoʻlyozmani meros qilib olgan ilmli, olim edi.

Qozi

• Qozi musulmon qozisi vazifasini bajaruvchi. Ular musulmon davlatlarining oliy hukumatlari tomonidan shariat qonunlari boʻyicha fuqarolik va jinoiy ishlarni koʻrib chiqish uchun tayinlangan. XX asr boshlarigacha Qozogʻiston janubida. Viloyatda „bosh qozi“, joylarda „azim mullalar“ boʻlgan. Ular shariat qonun-qoidalariga rioya etilishini, urf-odatlarning izchil bajarilishini nazorat qilish, zarur hollarda tegishli choralar koʻrish huquqiga ega edilar.

Imom

• Imom — namozda kishining qarshisida turadigan kishi, maʼnaviyat peshvosi, musulmonlar jamoasining yetakchisi. Kundalik hayotda imom masjidda namoz oʻqishga muvaffaq boʻlgan rahbardir..

Muazzin

• Muazzin — azonchining holati. Muazzinning uchta vazifasi bor: moʻminlarni yigʻish, imomni chaqirish va namoz boshlanishini eʼlon qilish.

Mujtahid

• Mujtahid fiqh (islom huquqi) ilmi olimi, hukmronlik huquqiga ega diniy olim. Islom anʼanalarida sahobalar (Muhammad paygʻambarga ergashganlar) va tabiatshunoslar (sahobalarni koʻrganlar) mujtahidlar deb eʼtirof etilgan. Sunniy islomda bu daraja toʻrt mazhabning faqihlari va ularning tarafdorlariga beriladi.

Muqaddas

Muhaddis (arab.mḥdtẖ)—hadislarni chuqur oʻrgangan va rivoyat qilgan olim.

Muxtasib

• Muhtasib (arabcha). — „hisob-kitobni bajaruvchi“) — islom dinining axloqiy meʼyorlarini ochiqdan-ochiq buzmasdan, toʻgʻri yoʻlga yoʻnaltiruvchi diniy amaldor.

Shogird

• Shogird — ixtiyoriy ravishda tariqat yoʻliga kirgan shogird; murshidga (domlaga) „imzo“; soʻfiylar birodarligi yoki kasbiy uyushmasiga aʼzo boʻlgan va maʼnaviy kamolotning dastlabki bosqichida boʻlgan shaxs. Tasavvufda murid va murshid munosabatlari, yaʼni ruhiy maktab muhim oʻrin tutgan. Taʼlimot yoʻliga qadam qoʻygan shogird, eng avvalo, shariat shartlariga, islomning oddiy axloqiy-axloqiy tamoyillariga amal qilishi kerak. Shogirdning tasavvufga kirishi ichki ruhiy izlanish natijasidir. Shogirdlikka qabul qilish maxsus kiyim bilan taʼminlash, haqiqat yoʻlidan ixtiyoriy tavba qilish va hokazolar orqali amalga oshirildi. Murshid murid uchun yashirin zikr oʻrnatadi (yakka tartibda ijro etiladi) va uni birodarlikning ichki qoidalari bilan tanishtiradi. Shogird ustozi bilan ruhiy hamjihatlikda boʻlishni xohlaydi va unga toʻliq boʻysunadi. Shogirdning maʼnaviy boʻysunishi ustozdan saboq olib, oʻz yoʻlini topguncha vaqtinchalik hodisadir.

Piradar

• Piradar dinga ixlosmand soʻfiy. Baʼzi talqinlarga koʻra, iskala oldiga borib, qoʻl silkitgan odam piradar deb ataladi. Muqaddas, aziz va Allohning panohida boʻlgan kishini bildiradi.

Hoji

• Hoji Islomning besh farzlaridan birini ado etgan musulmondir.

Faqih

• Faqih — (arabcha). — maʼlumotli) — din huquqshunosi, Qur’on soʻzlari boʻyicha mutaxassis.

Hazrati

• Hazrat diniy mavqedir. U oliy diniy rahbarlarga beriladi. Muhammad paygʻambardan ﷺ toʻrt xalifadan biri boʻlgan Ali qozoqqa „Hazrati Ali“ nomi bilan mashhur. Hazratning mansabi ham viloyat diniy boshqarmasi vakiliga berildi.

Hakim

• Hakim, hakim nizolarni hal qiluvchi mustaqil hakamdir.

Shayx

• Shayx (arab. sẖykh) — chol, oqsoqol, chol; qabila, urugʻ, urugʻ oqsoqoli; Arabistonda qabila boshligʻining mavqei. Shayx unvoni diniy arboblar, diniy ilmlar ulamolari, soʻfiylar birodarlari va savdo-hunarmandchilik shirkatlari rahbarlari, ustozlar uchun beriladigan faxriy unvondir.

Xalifa

• Xalifa-Rasululloh (s.a.v. ﷺ,musulmonlar jamoatining boshligʻi, soʻfiy birodarlarining asoschisi yoki rahbarining bevosita oʻrinbosariga beriladigan unvondir.