Iordaniya Husayn

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish

Husayn ibn Talal (arabcha: الحسين بن طلال Al-Husayn ibn Talol ; 1935-yil 14-noyabr 1999-yil 7-fevral) 1952-yil 11-avgustdan 1999-yil vafotigacha Iordaniya qiroli boʻlgan.1921- yildan beri Iordaniya qirollik oilasi boʻlgan Hoshimiylar sulolasining aʼzosi sifatida Husayn Muhammadning 40-avlodi edi[1]. Husayn Ammanda Talal bin Abdulloh va Zayn al-Sharaf bint Jamilning toʻngʻich farzandi boʻlib tugʻilgan. Talal oʻsha paytda oʻz otasi qirol Abdulla I ning merosxoʻri edi. Husayn maktabni Ammanda boshlagan, taʼlimni xorijda davom ettirgan. 1951-yilda Talal qirol boʻlganidan keyin Husayn merosxoʻr etib tayinlandi. Iordaniya parlamenti Talalni betobligi tufayli bir yil o‘tib taxtdan voz kechishga majbur qilgan va Husayn voyaga yetguncha vazirlik kengashi tayinlangan. 1953- yil 2-mayda 17-yoshida taxtga oʻtirgan. Husayn toʻrt marta uylangan va oʻn bir farzandning otasi boʻlgan. Konstitutsiyaviy monarx Husayn oʻz boshqaruvini 1956-yilda Iordaniya tarixidagi yagona demokratik yoʻl bilan saylangan hukumatni shakllantirishga imkon beruvchi „liberal tajriba“ deb atagan holda boshladi. Eksperimentdan bir necha oy oʻtgach, u hukumatni isteʼfoga chiqishga majbur qilgan, harbiy holat eʼlon qilgan va siyosiy partiyalarni taqiqlagan. Iordaniya Husayn davrida Isroil bilan uchta urush olib bordi, shu jumladan 1967-yilgi Olti kunlik urush Iordaniyaning Gʻarbiy Sohilni yoʻqotishi bilan yakunlandi. Qirol 1988-yilda Falastin Ozodlik Tashkiloti xalqaro miqyosda falastinliklarning yagona vakili sifatida tan olinganidan keyin Iordaniyaning G‘arbiy Sohil bilan aloqalaridan voz kechgan. U 1989-yilda Iordaniya janubida narxlarning oshishi bilan bogʻliq tartibsizliklar tarqalgach, harbiy holatni bekor qilgan va saylovlarni qayta joriy qilgan. 1994-yilda u Isroil bilan tinchlik shartnomasini imzolagan ikkinchi arab davlat rahbari boʻlgan. 1953-yilda Husayn qoʻshilgan paytda Iordaniya yosh davlat edi va Gʻarbiy Sohilni nazorat qilgan. Mamlakatda tabiiy resurslar kam bo`lgаn va 1948-yilgi arab-isroil urushi natijasida koʻplab falastinlik qochqinlar soni bor edi. Husayn oʻz mamlakatini arab-isroil mojarosi va Sovuq urushning toʻrt oʻn yillik notinch davrida boshqarib, arab millatchilari, islomchilar, Sovet Ittifoqi, Gʻarb davlatlari va Isroil bosimlarini muvaffaqiyatli muvozanatlashtirib, 46 yillik hukmronligining oxiriga kelib Iordaniyani oʻzgartirgan. 1967-yildan keyin u Falastin muammosini hal qilish boʻyicha saʼy-harakatlarni kuchaytirgan. U Yaqin Sharqdagi turli raqiblar oʻrtasida murosaga keluvchi vositachi boʻlib ishlagan va mintaqada tinchlik oʻrnatuvchi sifatida koʻrilgan. U siyosiy dissidentlar va muxoliflarni avf etgani va ularga hukumatda yuqori lavozimlarni bergani uchun hurmatga sazovor boʻlgan. O‘nlab suiqasd va unga qarshi fitnalardan omon qolgan Husayn mintaqaning eng uzoq hukmronlik qilgan rahbari edi. U 1999-yilda 63 yoshida saraton kasalligidan vafot etdi va uning o‘rniga to‘ng‘ich o‘g‘li Abdulla II o‘tirgan.

Yoshlik davri[tahrir | manbasini tahrirlash]

Husayn 1935-yil 14-noyabrda Ammanda valiahd shahzoda Talal va malika Zayn al-Sharaf oilasida tug‘ilgan[2]. Husayn oilasi orasida eng kattasi, uchta ukasi va ikki opasi edi — Malika Asmo, shahzoda Muhammad, shahzoda Hasan, shahzoda Muhsin va malika Basma[3]. Qishining birida uning singlisi malika Asma pnevmoniyadan vafot etdi, bu uning oilasi qanchalik kambagʻal ekanligidan dalolat beradi. — uylarini isitish uchun pullari yoʻq edi[3]. Husayn 1916-yilda Usmonlilar imperiyasiga qarshi arab qoʻzgʻoloni rahbari, otasi tomonidan bobosi Husayn bin Alining (Makka sharifi) familiyasi edi[4]. Husayn oʻzini Muhammadning qizi Fotima va uning eri, toʻrtinchi xalifa Alining agnatik avlodi deb daʼvo qilingan, chunki Husayn Makkada 700 yildan ortiq hukmronlik qilgan Hoshimiylar oilasiga mansub edi. 1925-yil Saud xonadoni tomonidan bosib olinmaguncha  va 1921- yildan beri Iordaniyani boshqarib kelmoqda[5][6]. Musulmon dunyosidagi eng qadimgi hukmron sulola boʻlgan Hoshimiylar dunyodagi ikkinchi eng qadimgi hukmron suloladir[7].

Husaynning buvisi Vidjan Hanim Kiprning Usmonli hokimi Shokir Poshoning qizi boʻlgan[8]. Yosh shahzoda boshlang‘ich taʼlimni Ammanda boshlagan. Keyin Misrning Iskandariya shahridagi Viktoriya kollejida tahsil olgan[2]. U Angliyadagi Harrou maktabiga borgan. Ikkinchi amakivachchasi Iroqlik Faysal II bilan doʻstlashgan[2]. Faysal oʻsha paytda Iroq Hoshimiylar qiroli boʻlgan.Husaynning bobosi, zamonaviy Iordaniya asoschisi qirol Abdulloh I ikki o‘g‘li Talal va Nayifda podshohlik salohiyatini ko‘rmagan va shuning uchun u o‘z kuchini nabirasi Husaynni tarbiyalashga qaratgan[5]. Ular oʻrtasida alohida munosabatlar kuchaydi. Abdulloh Husaynga qoʻshimcha arab darslari uchun xususiy repetitor tayinlagan[5] va Husayn bobosi chet el rahbarlari bilan uchrashuvlarida tarjimon boʻlib ishlagan, chunki Abdulloh ingliz tilini tushunar, lekin gapira olmagan[5]. 1951-yil 20-iyulda 15 yoshli shahzoda Husayn bobosi bilan Masjidul-Aqsoda juma namozini oʻqish uchun Quddusga yoʻl oldi[2]. Qirol yangi tashkil etilgan Isroil davlati bilan tinchlik shartnomasini imzolashni rejalashtirayotgani haqidagi mish-mishlar ortidan falastinlik qotil Abdulla va uning nabirasiga qarata oʻt ochdi [6]. Abdulla vafot etdi, biroq Husayn suiqasddan omon qoldi va guvohlarning so‘zlariga ko‘ra, qotilni taʼqib qilgan[6]. Husaynga ham o‘q uzildi, lekin o‘q bobosi sovg‘a qilgan formasidagi medaldan burilib ketdi[6].

Manbalar

  1. Corboz, Elvire. Guardians of Shi'ism: Sacred Authority and Transnational Family Networks (en). Edinburgh University Press, 2015 — 271 bet. ISBN 978-0-7486-9144-9. 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 „Biography – King Hussein bin Talal“. jewishvirtuallibrary.org. Qaraldi: 4-aprel 2021-yil. Manba xatosi: Invalid <ref> tag; name "khbiwa" defined multiple times with different content Manba xatosi: Invalid <ref> tag; name "khbiwa" defined multiple times with different content
  3. 3,0 3,1 Miller, Judith. „Death of a King; Cautious King Took Risks in Straddling Two Worlds“. The New York Times (8-fevral 1999-yil). Qaraldi: 2-iyul 2017-yil.
  4. „Kingdom remembers Sharif Hussein Bin Ali“. The Jordan Times (3-iyun 2017-yil). Qaraldi: 1-iyul 2017-yil.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Shlaim 2009.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 „King Hussein is dead“. CNN (7-fevral 1999-yil). Qaraldi: 1-iyul 2017-yil. Manba xatosi: Invalid <ref> tag; name "CNN1" defined multiple times with different content
  7. „Profile: King Abdullah II of Jordan“. themuslim500.com (1-yanvar 2017-yil). 18-dekabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyun 2017-yil.
  8. Jordan remembers Queen Zein, Jordan Times, 2015, http://jordantimes.com/news/local/jordan-remembers-queen-zein-2, qaraldi: 6 September 2017, "Queen Zein was born on August 2, 1916, the daughter of Sharif Jamil Bin Nasser, governor of Huran and nephew of Sharif Hussein Bin Ali of Mecca, and Wijdan Hanim, daughter of Shakir Pasha, governor of Cyprus." Iordaniya Husayn]]