Hunlar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Hunlar, hunnular — qadimda Markaziy Osiyoda shakllangan koʻchmanchi k xalq. H. bundan 4 ming yil muqad-dam mavjud boʻlgan dilar tarkibiga kirgan. Xitoy manbalarida H. turli davrlarda 32 xil nomda (kvey, kuy, kuyfan, kuyrung , xunyi, hu, shyu-nyun, syunnu va boshqalar) keltirilgan. Baʼ-zan ular beydi (shim. turk) deb ham atalgan. Olimlar oʻrtasida H. etnonimi kun (quyosh) soʻzidan kelib chiqqan, degan fikr mavjud. Yaponiya olimlarining fikricha, "shyunnu" — "kun" soʻzining xitoycha transkripsiyasi boʻlib, u tangri farzandi, kunga (quyoshga) topingan odam, xalq kabi maʼnolarga ega boʻlgan. Ammo xi-toylar shyunnu atamasini yozishda "dahshatli qul" maʼnosini anglatadigan 2 iyeroglifni qoʻllashgan. Xitoy manbalarida Hun xoqonligi ham Shyunnu deb nomlanadi. H. syalar (qad. xitoylar) ning shimolida-gi gʻarbiy qoʻshnilari boʻlib, miloddan avvalgi 2—1-ming yillikda hozirgi Xesi yoʻla-gi, Ordos yaylovlarida yashaganlar. Miloddan avvalgi 3-asr oxirida H. Modexoqon boshchiligida dunxu, yuyechji, gyangun (qirgʻiz), usunlarni tor-mor qilib Xitoyga bostirib kirganlar va imperator Lyu Banni oʻlpon toʻlashga majbur qilganlar.

Miloddan avvalgi 1-asrda H. orasida oʻzaro nizolar kelib chiqqan, natijada tobe ettirilgan barcha qabilalar ulardan ajrab chiqqan va Xuxanye tangriqut Xitoyga nomiga vassal boʻlib qolgan (miloddan avvalgi 51 yil). Milodiy 1-asr boshida Xi-toyning zaiflashuvi H.ga mustaqillikni qaytarib olish imkonini bergan, ammo 48 yil sakkizta hun urugʻlari qaytadan Xitoyga tobe boʻlib qolgan; Janubiy H. ulardan tarqalgan. Shimoliy H. 87—93 yillarda xitoylar, syan-bilar va dinlinlar ittifoqidan magʻ-lubiyatga uchraganlar, lekin 93 yildan keyin ham ularning bir qismi Moʻgʻuliston choʻllarida koʻchmanchilik qilib yurishgan. Shimoliy H.ning boshqa qismi Gʻarbga chekinib, mahalliy xalqlar bilan chatishib Yevropada gunnlar nomini olgan yangi xalqqa asos solgan. Shimoliy H.ning yana bir qismi Yuyeban (Yaypan) nomi bilan Yettisuv va Tarbagʻatayda oʻtroqlashgan. Ularning davlati 5-asr oxirida tele qabilalari tomonidan vayron etilgan. Oʻrta Osiyo H.ining qoldiqlari — chuyuye, chumi, chumugun va chubanlar 6-asrda Gʻarbiy turk xoqonligi turkiylariga tobe boʻlishgan. Chuyuye va chumilarning tarmogʻi — shato qabilasining tarixiy taqdiri alohida kechgan. Milodiy 3-asr boshida saflarini oʻz qabiladoshlari bilan toʻldirgan Janubiy H. 304 yil qoʻzgʻolon koʻtarib Lyu-xan imperiyasiga (304—318) asos solganlar; bu davlat Katta Chjao va Kichik Chjaoga par-chalanib ketgan. Kichik Chjao 329 yil Katta Chjaoni tobe etib, butun Shim. Xitoyni oʻziga boʻysundirgan, biroq yoshligida H. xoqoni tomonidan oʻgʻil qilib olingan xitoylik Jan Min hokimiyatni egallab olib, Kichik Chjao saltanatidagi barcha H.ni qat-liom etishga buyruqbergan. Faqat ordos va Nanshan togʻ yon bagʻirlarida (hozirgi Gansu viloyati) yashayotgan H. omon qolishgan. Ordoslik hun Xelyan Bobo Sya podsholigiga asos solgan (401—431), nanshanlik qabila sar-dori Men Sun — Bey Lyan xonligini tuzgan (397—439). Bu har ikki davlat tabgʻach (toba) xalqi tomonidan tugatilgan. H.ning qoldiqlari Turfonga chekinib, u yerda 460 yilgacha, yaʼni jujanlar tomonidan tor-mor etilma-gunlarigacha yashaganlar.

H. yevropeoid irqqa mansub boʻlib, tarixchilar orasida H.ning tili moʻgʻul tili guruhiga kiradi degan fikr ham mavjud. Xitoy manbalaridagi maʼlumotlar bunday fikrning notoʻgriligini koʻrsatadi. H. teriga xat yozib kitob qilishgan. H.ning urf-odatlariga koʻra, bir urugʻ doirasida qiz olish va qiz berish qatʼiyan man etilgan. Uzatilgan qiz kelin qilgan urugʻning aʼzosi hisoblanishi bilan birga, u merosxoʻrlik huquqiga ham ega boʻlgan. Shuning uchun mabodo kelin beva qolsa, u qaynota va qaynona urugʻi doirasidan chiqib, boshqa uruqqa kelin boʻla olmagan. Meros boʻlib qolgan mulkni urugʻ doirasida saqlab qolish maqsadida bunday bevalar marhum erning aka-ukalariga xotin boʻlishi odatga kirgan. Odatda ular oʻzaro va oʻzgalar bilan boʻlgan kelishuvlarni ogʻzaki bitim qilishgan va berilgan vaʼ-daga xiyonat qilishmagan. Oʻlikni sar-qofaga solib tepalikka dafn etishgan. Qasddan odam oʻldirganlarga oʻlim jazosi berishgan, mayda oʻgʻirlik qilganlarni qoʻlini kesishgan, katta oʻgʻirlik qilganlarni oʻlimga mahkum etishgan. Qamoqjazosi 10 kundan ort-magan. H. tangrichilikkya eʼtiqod qilganlar, Tangrini xudo deb bilganlar. Vaʼdaga vafo qilishmaganlar Tang-rining qahriga uchraydi deb bilishgan. Tangrining neʼmati sifatida quyosh va oyga sajda qilganlar. H. qoʻshiq aytish va oʻyinga tushishni yaxshi koʻrishgan. Cholgʻu asboblari ichida nay, surnay, qubus, pipa (gi-taraga oʻxshagan), chang kabilar boʻlgan. Rassomchilik va haykaltaroshlik sanʼati ham H.da yaxshi rivojlangan. Nefrit, oltin, temir va misdan hayvonlarning haykallarini hamda turli idish-tovoqlar yasash sanʼati keng rivojlangan. Egar-jabduq yasash va ularga naqsh berish sanʼati yuksak darajada boʻlgan. Poʻlatdan yasalgan qilich va xanjarlar Xitoyga eltib sotilgan. H. hayotida chorvachilik bilan birga dehqonchilik, hunarmandchilik va savdogarlik muhim oʻrin egallaydi. Hunarmandchilik sohasida temirchilik, misgarlik, zargarlik, koʻnchilik, kulolchilik, duradgorlik, toʻqimachilik, ayniqsa, gilam toʻqish umumiy ishlab chiqarishning muhim yoʻnalishlari boʻlgan. Ishlab chiqarilgan mahsulotlar xorijiy mamlakatlarga, jumladan, Xitoyga ham olib ketilgan.

Adabiyot[tahrir]

  • Gumilev L.N., Xunnu, M., 1960; Rudenko S.I., Kultura xunnov i noinulinskiye kurgann, M.-L., 1962.
  • Malikov A.M. Xunnlar // "Sog'lom avlod uchun" jurnali. 1997. № 3-4, 18-23-betlar

Abdulahad Xoʻjayev.