Gorgon Meduza

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Gorgon Meduza (aniqrogʻi, Medusa va qadimgi yunoncha: Μέδουσα qadimgi yunoncha: Μέδουσα - “himoyachi, xoʻjayin”[1]) - uchta Gorgon opa-singillarining eng mashhuri, yuzi ayolniki va sochi oʻrniga ilon[2]. Uning nigohi odamni toshga aylantiradi. U Perseus tomonidan oʻldirilgan. Odisseyda (XI 634) eslatib oʻtilgan. Dengiz meduzasi yunon mifologiyasidan afsonaviy Meduza gorgonining harakatlanuvchi sochli ilonlariga oʻxshashligi sababli oʻz nomini oldi.

Mif[tahrir | manbasini tahrirlash]

Meduzaning kelib chiqishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Gorgon boshi bilan “Perseus”; Benvenuto Cellini haykali

Dengiz oqsoqolining kenja qizi Forki va Keto[3] (boshqa versiyaga koʻra, Gorgon va Ketoning qizi[4]). Gorgonlarning yagona oʻlimi.

Afsonaning keyingi versiyasiga koʻra, Ovid tomonidan “Metamorfozlar”da ilgari surilgan, Meduza chiroyli sochli goʻzal qiz edi. Poseydon xudosi qushga aylangan[5], Meduza Poseydonning taʼqibidan himoya izlashga shoshilgan. Maʻbadni tahqirlagani uchun xudolar Meduzaga gʻazablanib, Afinaga uni jazolashni buyurdilar. Afina sochlarini ilonga aylantiradi[6] va yuzini shunchalik dahshatli qiladiki, unga qarashning oʻzi ham koʻrgan odamni toshga aylantiradi[7].

Meduzaning oʻlimi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qirol Polidektes tomonidan Perseusga berilgan vazifalardan biri Gorgon Meduzani oʻldirish edi. Afina va Germes xudolari qahramonga yirtqich hayvon bilan kurashishga yordam berishdi. Ularning maslahatiga koʻra, jangga kirishdan oldin, u bashoratchi kampirlarni - kulrang opa-singillarni (ular ham Phorkids, gorgonlarning opa-singillari) ziyorat qildi, ularning bitta koʻzi va uchta tishi bor edi. Perseus ayyorlik bilan ulardan bir tish va koʻzni oʻgʻirladi va uni faqat qanotli sandal, sehrli sumka va koʻrinmas Hades qalpoq evaziga qaytarib berdi. Kulranglar Perseusga Gorgonlarga boradigan yoʻlni koʻrsatdilar. Germes unga oʻtkir kavisli pichoqni berdi. Ushbu sovgʻa bilan qurollangan Perseus Gorgonga yetib keldi. Qanotli sandallarda havoga koʻtarilib, u Afinaning sayqallangan mis qalqonidagi aksga qarab, Gorgonlarning uchta opa-singillaridan biri boʻlgan Meduzaning boshini kesib tashlashga muvaffaq boʻldi. Perseus koʻrinmas qalpoq yordamida Meduza opa-singillaridan yashirindi.

“Meduza boshligʻi”, Rubens (1618)

Ushbu duel paytida Meduza Poseydondan homilador edi. Meduzaning boshsiz tanasidan qon oqimi bilan uning bolalari Poseydondan - gigant Xrizaor (uch tanali Gerionning otasi[8] va qanotli Pegas otlari chiqadi. Liviya qumlariga tushgan qon tomchilaridan zaharli ilonlar paydo boʻladi.[9] Mahalliy afsonada aytilishicha, okeanga toʻkilgan qon oqimidan marjonlar paydo boʻlgan.

Afina Asklepiyga Gorgon Meduza tomirlaridan oqayotgan qonni berdi. Chap tomondan oqayotgan qon oʻlimga olib keladi va oʻng tomondan esa davo qoni oqqan, uni Asklepiy odamlarni qutqarish uchun ishlatgan.

Boshqa versiyaga koʻra, Meduza Gaia tomonidan tugʻilgan Gigantomachy[10] davrida Afina tomonidan oʻldirilgan. Evhemerusning soʻzlariga koʻra, Afina[11] uni oʻldirgan. Gorgonning chaqishiga taqlid qilib, Afina qoʻsh avlosni ixtiro qildi[12][13].

Jeyson tomonidan Oltin junning qazib olinishi tasvirlangan usta Andosidning amfora rasmi. Gorgon Meduza boshi bilan bezatilgan aegis kiygan Pallas Afina tasvirlangan parcha

Meduza boshi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kesilgan holatda ham, gorgonning boshiga (yuziga) qarash tirik mavjudotlarni toshga aylantirish qobiliyatini saqlab qoldi. Perseus Medusa boshini Efiopiyani vayron qilish uchun Poseydon tomonidan yuborilgan ajdahoga oʻxshash dengiz yirtqich hayvoni (va Gorgonlarning onasi) Keto (Kito) bilan jangda ishlatgan. Meduzaning yuzini Ketoga koʻrsatib, Perseus uni toshga aylantirdi va Ketoga qurbon boʻlishga moʻljallangan qirollik qizi Andromedani qutqardi. Bundan oldin u Gorgonlar oroli yaqinidagi osmon togʻini qoʻllab-quvvatlovchi Atlanta titan toshga aylandi va u zamonaviy Marokashdagi Atlas togʻiga aylandi[14].

Keyinchalik Persey xuddi shunday tarzda Perseyning onasi Danani taʼqib qilayotgan qirol Polidektes va uning xizmatkorlarini toshboʻron qildi. Keyin Meduzaning boshi Afina aegiga[15] (“Afina koʻkragiga”[16]) joylashtirilgan.

Pausaniasning soʻzlariga koʻra, uning boshi Argos[17] yaqinidagi sopol tepalikda yotadi. Sikloplar Medusa boshini marmardan yasadilar va uni Argosdagi Kefis ibodatxonasiga oʻrnatdilar[18].

Izoh[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ratsionalistik talqinga koʻra, u qirol Forkning qizi boʻlgan va Tritonidlar koʻlida xalq ustidan hukmronlik qilgan, liviyaliklarni urushga olib kelgan, ammo tunda xoinlik bilan oʻldirilgan. Karfagenlik yozuvchi Prokl uni Liviya choʻlidan kelgan yovvoyi ayol deb ataydi[17]. Boshqa talqinga koʻra, u hetero edi, Perseyga oshiq boʻlib, yoshligi va boyligini sarflagan[19].

Liviyadan kelgan hayvon gorgonini Aleksandr Mindskiy tasvirlagan[20].

Qadimiy manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Gomerdagi eslatmalar.
  • Gesiod: “Teogoniya” va “Gerkul qalqoni” sheʼrlarida Meduzaning beshta opa-singillaridan ikkitasi - Stheno va Evrial tilga olinadi va uning Perseus qoʻlida oʻlimi ham tasvirlanadi.
  • Esxil: Zanjirlangan Prometeyda u Meduzaning opa-singillari haqida gapiradi. Uning fojialarida Meduza obrazi yovuzlikdan jirkanish va insonning shafqatsizligini aks ettiradi.
  • Pindar: Oʻn ikkinchi Pifiy odesida, nayning kelib chiqishi haqida, u bu asbobni Afina tomonidan yaratilganligini, uning oʻlimi kuni Meduzaning opa-singillarining hayqiriqlaridan taʼsirlanganligini aytadi. Koʻp asrlar davomida romantik shoirlarni ilhomlantirgan Meduzaning goʻzalligi va jozibadorligini tasvirlaydi. Undan Gorgon Medusa qurbonlari uning nigohidan toshga aylangani haqida maʼlumot keladi[21].
  • Evripid: Ionada Kreusning qahramoni otasi Erichthoniusdan meros boʻlib qolgan ikkita kichik tumorni tasvirlaydi, u oʻz navbatida ularni Afinadan olgan. Amuletlarning har birida bir tomchi Meduza qoni bor. Tomchilardan biri foydali, shifobaxsh xususiyatlarga ega, ikkinchisi ilon tanasining zahari[22].

Sanʼatda[tahrir | manbasini tahrirlash]

Soch oʻrniga ilon va choʻchqa tishlari boʻlgan ayol sifatida tasvirlangan.

Alohida ikonografiyada - Perseusning qoʻlida yoki Afina va Zevs qalqoni yoki aegisidagi Meduzaning kesilgan boshi tasvirlari.

Uyga kiraverishda gorgonion tasvirlangan qadimgi Rim zamin mozaikasi. Milliy arxeologiya muzeyi, Madrid

Gorgon meduzasining boshi timsol sifatida[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Oʻrta asrlardagi kitob afsonalarida gorgon boshiga egalik qilish Makedonskiy Aleksandrga tegishli boʻlib, bu uning barcha xalqlar ustidan qozongan gʻalabalarini tushuntirdi[23]. Mashhur Pompey mozaikasida qirolning zirhi koʻkragida gorgon boshi tasviri bilan bezatilgan.
  • Sitsiliya oroli anʼanaviy ravishda Gorgonlar yashagan va Meduza oʻldirilgan joy hisoblanadi. Uning surati hamon bu viloyat bayrog‘ini bezab turibdi[24].
  • Yulduzli osmonning qadimiy xaritalarida anʼanaviy ravishda Perseus qoʻlida Meduzaning boshini ushlab turgan holda tasvirlangan; uning koʻzi oʻzgaruvchan yulduz Algol (beta Perseus).

Madaniyatda[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Das Medusenhaupt - Zigmund Freydning ishi, psixoanaliz nuqtai nazaridan mif tahlili.
  • Gorgon Medusa zamonaviy feministlar uchun ramziy belgidir. Xususan, ular begunoh o‘ldirilgan qahramon ayol tasviridan Versace modalar uyi logotipi sifatida foydalanishga qarshi[25][26].
  • Meduza “Jahannam” ilohiy komediyasining toʻqqizinchi kantosida eslatib oʻtiladi, u yerda Erinyes uning yordami bilan Danteni toshga aylantirish bilan tahdid qiladi. Virgil Gorgonning halokatli yuzini koʻrmaslik uchun qoʻllari bilan hikoyachining koʻzlarini yopadi, keyin farishta qahramonlarga yordam beradi.
  • 1875-yilda kashf etilgan asteroid (149) Medusa Gorgon Medusa nomini oldi.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Древнегреческое слово μέδουσα является действительным причастием настоящего времени в единственном числе женского рода от глагола μέδω — «защищать, покровительствовать, властвовать».
  2. Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека II 3, 2; 4, 2—3; 5, 12; III 10, 3.
  3. Hesiod, Theogony 270, and Pseudo-Apollodorus Bibliotheke, 1.10.
  4. Гигин. Мифы 151.
  5. Овидий. Метаморфозы VI 120.
  6. Овидий. Метаморфозы IV 794—801.
  7. Philip Freeman Oh My Gods: A Modern Retelling of Greek and Roman Myths. — 2013. — С. 30. — ISBN 9781451609981
  8. Hesiod, Theogony 281; Pseudo-Apollodorus, Bibliotheke 2. 42, et al. Harris, Stephen L. and Gloria Platzner. Classical Mythology: Images and Insights. 2nd ed. (New York: Mayfield Publishing), 1998. 234.
  9. Лукан. Фарсалия IX 700—733.
  10. Еврипид. Ион 989—991.
  11. Гигин. Астрономия II 12, 2.
  12. Гигин. Астрономия II 12, 2.
  13. Гигин. Астрономия II 12, 2.
  14. Bullfinch, Thomas „Bulfinch Mythology – Age of Fable – Stories of Gods & Heroes“. Qaraldi: 7-sentabr 2007-yil.
  15. Smith, «Perseus».
  16. Павсаний. Описание Эллады I 24, 7.
  17. 17,0 17,1 Павсаний. Описание Эллады II 21, 5.
  18. Павсаний. Описание Эллады II 20, 6.
  19. Гераклит-аллегорист. О невероятном 1.
  20. Афиней. Пир мудрецов V 64, 221b-c.
  21. (Pythian Ode 12); Marjorie J. Milne, «Perseus and Medusa on an Attic Vase» The Metropolitan Museum of Art Bulletin New Series, 4.5 (January 1946, pp. 126—130) 126.p.)
  22. «Экзотическая зоология»
  23. „ГОРГОНИЯ, девица Горгония“. a-nomalia.narod.ru. Qaraldi: 28-aprel 2022-yil.
  24. Туризм и отдых. Все страны и туры на одном сайте. Статья. Остров Медузы Горгоны
  25. Garber, Marjorie, Vickers, Nancy The Medusa Reader. — Routledge, 2003. — ISBN 9780415900997
  26. Stephenson, A. G. (1997). «Endless the Medusa: a feminist reading of Medusan imagery and the myth of the hero in Eudora Welty’s novels.»

Adabiyot[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Paskal Quinnard. Perseus va Medusa // Kinyar P. Jinsiy aloqa va qo'rquv: Insho: Per. fr dan. - M.: Matn, 2000, s. 51-58.
  • Stoll Geynrix . "Klassik antik davr afsonalari". 1-jild - “Aegitas”, 2014. - 408 b.