Kontent qismiga oʻtish

Frambeziya

Vikipediya, erkin ensiklopediya
Frambeziya
Sinonimlari Frambesia tropica, timoz, polypapilloma tropicum,[1] venerik boʻlmagan endemik zaxm,[2] puru (malaycha), bouba (ispancha va portugalcha),[3] frambösie,[4] pian[5] (fransuzcha),[3] frambesia (nemischa),[3] bakataw (magindanaocha)[3]
Treponema pallidum pertenue bakterial infeksiyasi natijasida tirsakda paydo boʻlgan tugunlar
Belgilari Terining qattiq shishi, yara, boʻgʻim va suyak ogʻrigʻi[6]
Mutaxassislik Infeksion kasalliklar
Sabablari Bevosita muloqot orqali yuqadigan Treponema pallidum pertenue
Tashxis usullari Alomatlarga, qon antitelo tahlillariga va polimeraza zanjir reaksiyasiga asoslanadi
Oldini olish Ommaviy davolash
Dori-darmonlar Azitromitsin, benzatin penitsillin
Uchrash tezligi 46 000–500 000[7]

Frambeziya — Treponema pallidum pertenue spiroxeta bakteriyasi qoʻzgʻatadigan, terini, suyaklarni va boʻgʻimlarni zararlaydigan tropik infeksion kasallik[6][7]. Kasallik terining diametri 2–5 sm boʻlgan dumaloq, qattiq shishi bilan boshlanadi[6]. Shishning markazi yorilib, yaraga aylanishi mumkin[6]. Teridagi bu dastlabki oʻchoq odatda 3–6 oydan keyin bitadi. Bir necha haftadan bir necha yilgacha vaqt oʻtgach, boʻgʻimlar va suyaklar ogʻriy boshlashi, holsizlik paydo boʻlishi va terida yangi oʻchoqlar chiqishi mumkin[6]. Kaft va oyoq kafti terisi qalinlashib, yorilishi mumkin. Suyaklar, ayniqsa burun suyaklari, shaklini oʻzgartiradi. Besh yil yoki undan koʻproq vaqt oʻtgach, terining katta qismi nekrozga uchrab, oʻrnida chandiqlar qoladi[6].

Frambeziya kasal odam oʻchogʻidan ajralgan suyuqlikka bevosita tegish orqali yuqadi. Muloqot, odatda, jinsiy xarakterga ega emas. Kasallik koʻproq bolalar orasida uchraydi va ular birga oʻynash chogʻida uni bir-biriga yuqtiradi[6]. Treponema qoʻzgʻatadigan boshqa kasalliklar qatoriga bejel (T. pallidum endemicum), pinta (T. carateum) va zaxm (T. p. pallidum) kiradi. Frambeziya tashxisi koʻpincha oʻchoqlarning tashqi koʻrinishiga qarab qoʻyiladi. Qon antitelo tahlillari foydali boʻlishi mumkin, biroq ular oʻtgan infeksiyani hozirgisidan ajrata olmaydi. Polimeraza zanjir reaksiyasi — tashxisning eng aniq usuli.

Kasallikka qarshi vaksina hozircha yaratilmagan[8]. Kasallikning oldi qisman kasal odamlarni davolash orqali olinadi, chunki bu yuqish xavfini kamaytiradi. Kasallik keng tarqalgan joylarda butun jamoani davolash samara beradi. Tozalik va sanitariya sharoitlarini yaxshilash ham uning tarqalishini kamaytiradi. Davolash odatda antibiotiklar bilan olib boriladi: ogʻiz orqali azitromitsin yoki inyeksiya yoʻli bilan benzatin penitsillin beriladi. Davolanmagan taqdirda kasallarning 10 foizida jismoniy nuqsonlar paydo boʻladi.

2012-yil holatiga koʻra frambeziya kamida 13 ta tropik mamlakatda keng tarqalgan[6]. Infeksiyalarning deyarli 85 foizi uchta mamlakat — Gana, Papua-Yangi Gvineya va Solomon Orollari hissasiga toʻgʻri keladi[9]. Kasallik faqat odamlarda uchraydi[10]. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining 1950–1960-yillardagi saʼy-harakatlari kasallik holatlari sonini 95 foizga kamaytirdi[10]. Shundan soʻng holatlar soni ortdi, biroq kasallikni 2020-yilga qadar butun dunyoda yoʻq qilish uchun saʼy-harakatlar qayta boshlandi[10]. 1995-yilda kasallanganlar soni 500 000 dan ortiq deb baholangan edi[7]. 2016-yilda qayd etilgan holatlar soni 59 000 tani tashkil qildi[11]. Kasallikning ilk tavsiflaridan biri 1679-yilda Willem Piso tomonidan berilgan boʻlsa-da, arxeologik dalillar frambeziya odamning ajdodlarida 1,6 million yil muqaddam ham boʻlganini koʻrsatadi[6].

Belgilari va alomatlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Frambeziya asosan bolalarda, koʻpincha 6–10 yoshdagilarda uchraydi[10].

Frambeziya birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi turlarga ajratiladi. Bunday tasnif klinik jihatdan foydali, biroq kasallarda koʻpincha bir necha bosqich alomatlari aralash koʻrinadi[2].

Yuqishdan keyingi 9–90 kun ichida (odatda, taxminan 21 kun oʻtgach[2]) ogʻriqsiz, ammo oʻziga xos „ona frambeziyasi“ deb ataladigan tugun paydo boʻladi[2]. Dastlab u qizargan va yalligʻlangan boʻladi[12], keyin papillomaga, soʻngra yaraga aylanishi[10] va ustini sargʻish qoʻtir qoplashi mumkin[13]. Ona frambeziyasi koʻpincha oyoqlarda va toʻpiqlarda uchraydi, jinsiy aʼzolarda esa kamdan kam koʻriladi — bu jihati bilan u zaxmdan farq qiladi[2]. Ona frambeziyasi kattalashib, siga oʻxshash koʻrinish oladi. Uning yonida bir vaqtning oʻzida „qiz frambeziyalari“ ham chiqishi mumkin[manba kerak]. Bu birlamchi bosqich 3–6 oy ichida chandiq qoldirib, toʻliq tugaydi[12]. Chandiq koʻpincha pigmentlangan boʻladi[2].

Ikkilamchi bosqich bir necha oydan ikki yilgacha vaqt oʻtgach (odatda esa 1–2 oydan keyin) boshlanadi, shu bois u ona yarasi hali bitmagan paytda ham boshlanishi mumkin[2]. Bu bosqich bakteriya qon va limfa orqali tarqalganda yuzaga keladi. U igna uchidek koʻplab papulalardan boshlanadi; dastlabki oʻchoqlar kattalashib, koʻrinishini oʻzgartiradi va bitguniga qadar bir necha hafta saqlanishi mumkin — chandiq qoldirib ham, qoldirmay ham bitadi[2].

Ikkilamchi frambeziyada, odatda, koʻrinishi turlicha boʻlgan keng tarqalgan teri oʻchoqlari kuzatiladi. Ular orasida kaftlar va oyoq kaftlarida paydo boʻladigan „qisqichbaqa frambeziyasi“ (terining rangi oʻzgargan sohalari) bor[12]. Bu nom oyoq kafti ogʻriyotgan odamlarning qisqichbaqasimon yurishidan kelib chiqqan[2]. Bunday oʻchoqlarda poʻst tashlash kuzatilishi mumkin[manba kerak]. Ikkilamchi oʻchoqlar tez-tez yaraga aylanadi va oʻsha paytda juda yuqumli boʻladi, ammo 6 oy yoki undan koʻproq vaqt oʻtgach bitadi[manba kerak].

Ikkilamchi frambeziya teri va suyaklarni zararlaydi[12]. Suyak bilan bogʻliq eng koʻp uchraydigan muammo — periostit, yaʼni suyak atrofidagi yalligʻlanish. U koʻpincha barmoq suyaklarida hamda bilak va boldirning uzun suyaklarida yuzaga kelib, barmoqlar va oyoq-qoʻllarning shishishiga olib keladi[12]. Bu holat kechasi ogʻriq beradi va zararlangan suyaklarni qalinlashtiradi[2]. Papua-Yangi Gvineyada tekshirilgan kasal bolalarning taxminan 75 foizi boʻgʻim ogʻrigʻidan shikoyat qilgan[2]. Limfa tugunlarining shishishi, isitma va holsizlik ham koʻp uchraydi[12].

Birlamchi va ikkilamchi frambeziyadan soʻng latent infeksiya rivojlanadi; baʼzi hollarda u bu bosqichlarsiz ham yuzaga kelishi mumkin[2]. Besh yil ichida (kamdan kam hollarda oʻn yil ichida[2]) kasallik qaytalanib, yana faollashishi va yangi ikkilamchi oʻchoqlarni keltirib chiqarishi mumkin; bu oʻchoqlar boshqalarga yuqishi mumkin[12]. Qaytalanish oʻchoqlari koʻpincha qoʻltiq osti, ogʻiz va anus atrofida topiladi[2].

Ilgari frambeziya bilan kasallanganlarning taxminan 10 foizida uchlamchi bosqich alomatlari rivojlanadi deb hisoblanardi, biroq soʻnggi paytlarda uchlamchi frambeziya kamroq qayd etilmoqda[12][2].

Uchlamchi frambeziyada gummoz tugunlar boʻlishi mumkin. U koʻproq terini zararlaydi. Kaft va oyoq kafti terisi qalinlashishi (giperkeratoz) mumkin. Boʻgʻimlar yaqinida yaraga aylanadigan tugunlar toʻqima nekroziga olib kelishi mumkin. Periostit ancha ogʻir kechishi mumkin. Surunkali periostit tufayli boldir suyaklari egilib, „qilich shaklidagi boldir“ hosil boʻladi[12][2].

Frambeziya yurak-qon tomir yoki nerv tizimiga taʼsir qilishi ham, qilmasligi ham mumkin; bu haqda ishonchli dalillar yetishmaydi[2].

Rinofaringit mutilans

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Rinofaringit mutilans,[14][15] yana bir nomi gangoza — odatda yumshoq tanglaydan boshlanadigan va qattiq tanglayga, burun-halqumga hamda burunga tarqaladigan, buzuvchi yarali holat. U shaklni buzuvchi chandiqlar qoldiradi, tashqariga — yuzga yoyilib, yoʻlidagi suyak, togʻay va yumshoq toʻqimalarni yemiradi. Bu holat frambeziyaning kech bosqichlarida, odatda infeksiyaning ilk alomatlaridan 5–10 yil oʻtgach yuzaga keladi. Hozirda u kam uchraydi[2]. Juda kamdan kam hollarda[2] frambeziya yuqori jagʻda, burun yaqinida suyak oʻsimtalarini (gundu) keltirib chiqarishi mumkin; gundu frambeziya keng tarqalgan davrlarda ham kam uchragan[12].

Sababi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Frambeziyani Treponema pallidum bakteriyasining pertenue kenja turi qoʻzgʻatadi[10]. Frambeziyaning dastlabki yarasida yuqumli bakteriyalar boʻladi va ular teri bilan teri orasidagi muloqot — odatda oʻyin yoki bolalarning boshqa oddiy muomalasi chogʻida boshqalarga oʻtadi[10][16]. Erta bosqich (birlamchi va ikkilamchi) frambeziya oʻchoqlarida bakteriyalar koʻproq boʻladi, shu bois ular yuqumliroq[2]. Papillomalar ham, yaralar ham yuqumli[10]. Yuqumlilik infeksiyadan keyin 12–18 oy davom etadi deb hisoblanadi, kasallik qaytalansa esa bundan uzoqroq saqlanadi. Erta bosqich oʻchoqlari koʻpincha qichiydi va tirnalgan chiziqlar boʻylab yangi oʻchoqlar paydo boʻlishi mumkin. Frambeziya kamroq seziladigan oʻchoqlar tomon evolyutsiyaga uchrayotgan boʻlishi mumkin[2]. Yangi odam kasallanganidan keyin 9–90 kun ichida (oʻrtacha 21 kunda) yuqumli papilloma hosil boʻladi[10].

T. pallidum pertenue odamsimon boʻlmagan primatlarda — pavianlar, shimpanzelar va gorillalarda ham aniqlangan; odamga maymun izolyati eksperimental tarzda yuqtirilganda frambeziyaga oʻxshash kasallik kelib chiqadi. Biroq odam bilan boshqa primatlar oʻrtasida oʻzaro yuqish dalillari yoʻq; odamsimon boʻlmagan primatlar frambeziyaning hayvon rezervuari boʻlishi ehtimolini istisno qilish uchun qoʻshimcha tadqiqotlar zarur[6].

Tashxis

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Mikroskop ostidagi oʻchoq biopsiyasi; epidermal giperplaziya aniq koʻrinadi
Notekis qalinlashgan birinchi barmoq; proksimal barmoq suyagi assimetrik shishgan
Periostit tufayli yuzaga kelgan ikkilamchi frambeziya daktiliti
Oʻsha qoʻlning rentgen surati; suyaklar qalinlashgan
Ikkilamchi frambeziya periostiti rentgen suratida koʻrinishi mumkin, hatto boshqa yoʻl bilan sezilmasa ham[2]

Koʻpincha tashxis klinik yoʻl bilan qoʻyiladi[17]. Erta oʻchoqlardan, ayniqsa yarali oʻchoqlardan olingan namunalarni qorongʻi maydonli mikroskopiya qilish kasallik qoʻzgʻatuvchisini koʻrsatishi mumkin: spiroxetalarning eni atigi 0,3 mkm, uzunligi 6–20 mkm boʻlgani uchun yorugʻ maydonli mikroskopiya yetarli emas[17][2].

Frambeziya oʻchogʻi biopsiyasini mikroskopda tekshirish terida aniq epidermal giperplaziyani (teri qalinlashuvining bir turi) va papillomatozni (yuza notekisligining bir turi) koʻrsatishi mumkin; koʻpincha bunga oʻchoqli spongioz (epidermisning maʼlum qismida suyuqlik toʻplanishi) qoʻshiladi. Immun tizim hujayralari — neytrofillar va plazmatik hujayralar teriga toʻplanadi; ularning zichligi mikroabssesslar hosil qilishi mumkin[manba kerak].

Vartin—Starri yoki Levaditi kumush boʻyoqlari T. pallidumni tanlab boʻyaydi, toʻgʻridan toʻgʻri va bilvosita immunofluoressensiya hamda immunoperoksidaza tahlillari esa T. pallidumga qarshi poliklonal antitelolarni aniqlay oladi. Gistologik tekshiruv koʻpincha frambeziyani zaxmdan ajratadigan baʼzi fazoviy xususiyatlarni koʻrsatadi: zaxm koʻproq epidermisda emas, dermada topiladi hamda endoteliy hujayralarining koʻproq koʻpayishi va qon tomirlarining bitib ketishi bilan namoyon boʻladi[2].

Qon zardobi (serologik) tahlillari tobora koʻproq bemorning oʻzi turgan joyda oʻtkazilmoqda. Ular treponemal va treponemal boʻlmagan tahlillarning kengayib borayotgan turkumini oʻz ichiga oladi. Treponemal tahlillar ancha spetsifik va frambeziya bilan bir marta boʻlsa ham kasallangan har qanday odamda musbat natija beradi; ular qatoriga Treponema pallidum zarrachalarini agglyutinatsiya qilish tahlili kiradi. Treponemal boʻlmagan tahlillar infeksiya kechishini va davolash samarasini kuzatishga yaraydi: sogʻayishdan soʻng, ayniqsa kasallik erta davolangan boʻlsa, musbat natijalar susayadi va manfiyga aylanishi mumkin[12]. Ular qatoriga tanosil kasalliklari tadqiqot laboratoriyasi tahlili (VDRL; mikroskopiya talab etadi) va tez plazma reagini tahlili (RPR; natijasi koʻz bilan koʻriladi) kiradi. Har ikkalasi ham bemordan olingan antitelolarni antigenlar bilan flokulyatsiya qiladi[2].

Serologik tahlillar frambeziyani unga juda yaqin boʻlgan zaxmdan ajrata olmaydi[2]; frambeziyani zaxmdan farqlaydigan tahlil keng qoʻllanmaydi. Bu ikki organizmning genomi taxminan 0,2 foizga farq qiladi. PZR va DNK sekvenatsiyasi ikkalasini ajrata oladi[2]. Shuningdek, toʻrtta treponematozni — zaxm (T. p. pallidum), frambeziya (T. p. pertenue), bejel (T. p. endemicum) va pintani (T. carateum) bir-biridan farqlaydigan keng tarqalgan qon tahlillari ham yoʻq[17].

Haemophilus ducreyi infeksiyalari birlamchi frambeziyaga taqlid qiluvchi teri holatlarini keltirib chiqarishi mumkin. Haemophilus ducreyi oʻchoqlari boʻlgan odamlarda latent frambeziya ham boʻlishi mumkin, boʻlmasligi ham mumkin, shu bois ularning serologik tahlillari musbat ham, manfiy ham chiqishi mumkin. Bu 2010-yillarning oʻrtalarida aniqlangan[12]. Haemophilus ducreyining yaqinda ajralib chiqqan shtammi jinsiy yoʻl bilan yuqadigan infeksiya qoʻzgʻatuvchisidan frambeziyaga oʻxshash teri yarasi qoʻzgʻatuvchisiga aylangan koʻrinadi[18].

Frambeziya endemik boʻlmagan mamlakatlarda ham qayd etilgan[2].

Davolash

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Davolash odatda uzoq taʼsir qiluvchi benzatin benzilpenitsillinning bir marta muskul ichiga yuborilishi bilan olib boriladi; kamroq hollarda azitromitsin yoki tetratsiklin tabletkalari kabi boshqa antibiotiklar kursi buyuriladi[manba kerak]. Kamida 1960-yillardan buyon penitsillin asosiy davo vositasi boʻlib kelmoqda, biroq frambeziyada penitsillinga chidamlilik shakllangani haqida jiddiy dalil yoʻq[12].

Frambeziyani yoʻq qilishning tarixiy strategiyasi (1952–1964) quyidagicha edi[12]:

Klinik faol frambeziyaning tarqalganligiDavolash strategiyasi
Giperendemik: 10 foizdan yuqoriButun jamoaga benzatin benzilpenitsillin berish (toʻliq ommaviy davolash)
Mezoendemik: 5–10 foizBarcha faol kasallarni, 15 yoshgacha boʻlgan barcha bolalarni va yuqumli kasallar bilan muloqotda boʻlganlarning barchasini davolash (bolalarni ommaviy davolash)
Gipoendemik: 5 foizdan pastBarcha faol kasallarni hamda ular bilan bir uyda yashaganlar va boshqa muloqotdagilarni davolash (tanlab ommaviy davolash)

Benzatin benzilpenitsillin sovuq zanjirni va uni inyeksiya qila oladigan xodimlarni talab etadi, bundan tashqari anafilaksiyaning kichik xavfi bor. 2010-yillarda uni doimiy yetkazib berishning ham iloji boʻlmadi: taqchillik holatlari kuzatildi[12].

2010-yillarda azitromitsinning bir marta ogʻiz orqali qabul qilinadigan dozasi muskul ichiga yuboriladigan penitsillin kabi samarali ekani koʻrsatildi[19][12]. Penitsillindan farqli oʻlaroq, frambeziya azitromitsinga nisbatan antibiotik qarshiligini shakllantirayotgani haqida kuchli dalillar bor: bakteriyada ikkita mutatsiya maʼlum boʻlib, ularning har biri qarshilikni keltirib chiqarishi va davoni samarasiz qilishi mumkin. Bu holat kasallikni yoʻq qilish saʼy-harakatlariga tahdid soldi[12].

Penitsillin bilan davolangandan keyin 8–10 soat ichida oʻchoq biopsiyalarida bakteriyalarni topib boʻlmaydi[2]. Birlamchi va ikkilamchi oʻchoqlar odatda 2–4 haftada bitadi; suyak ogʻrigʻi esa ikki kun ichida yengillashishi mumkin[12]. Davolash yetarlicha erta boshlansa, suyak nuqsonlari orqaga qaytib, tuzalishi mumkin[2]. Birlamchi va ikkilamchi bosqich oʻchoqlari toʻliq bitishi mumkin, biroq uchlamchi frambeziyaning buzuvchi oʻzgarishlari koʻp jihatdan qaytmaydi[manba kerak].

Agar oʻchoqlar bitmasa yoki RPR tahlili natijalari yaxshilanmasa, bu davolashning muvaffaqiyatsizligidan yoki qayta kasallanishdan darak berishi mumkin; bunday hollarda davo odatda takrorlanadi[2]. JSST koʻrsatmalariga koʻra, 4 hafta ichida davolash natija bermagan deb taxmin qilinsa, makrolidlarga chidamlilikni tekshirish zarur[10].

Epidemiologiya

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Frambeziya kamida bir marta qayd etilgan mamlakatlardagi endemiklik holati
Frambeziya hozir va ilgari uchragan mamlakatlar, 2022-yil holatiga koʻra[20]
Yoʻl tugagan joyda frambeziya boshlanadi
—— JSST maqoli, Kingsley Asiedu keltirgan[21]

Frambeziya odatda Janubiy Amerika, Afrika, Osiyo va Okeaniyaning nam tropik[12] oʻrmon hududlarida uchraydi[8][10].

Frambeziya asosan bolalarga taʼsir qiladi: holatlarning 80 foizigachasi 15 yoshgacha boʻlganlarda uchraydi, eng yuqori kasallanish esa olti–oʻn yoshli bolalarda kuzatiladi[10]. Oʻgʻil va qiz bolalar bir xil darajada kasallanadi[10].

Kasallik chekka hududlarda koʻproq uchraydi, chunki u yerda davolanish imkoniyati chekli[12]. U qashshoqlik, sanitariya inshootlarining va shaxsiy gigiyenaning yomonligi bilan bogʻliq[8][9][10].

Dunyo boʻyicha frambeziya holatlarining deyarli 85 foizi Gana, Papua-Yangi Gvineya va Solomon Orollariga toʻgʻri keladi. Sahroi Kabirdan janubdagi Afrikada kasallanish darajasi past, biroq u ayrim aholi guruhlarida toʻplangan. 2015-yil holatiga koʻra, taxminan 89 million kishi frambeziya endemik boʻlgan hududlarda yashaydi deb baholangan, ammo maʼlumotlar sifatsiz va bu raqam, ehtimol, oshirib yuborilgan[9].

1900-yillar boshida frambeziya juda keng tarqalgan edi: Sahroi Kabirdan janubdagi Afrikada u bezgakdan koʻra koʻproq davolangan va baʼzan barcha davolash holatlarining yarmidan koʻpini tashkil qilgan[8].

1950-yillardagi ommaviy davolash kampaniyalari dunyo boʻyicha tarqalganlikni 50–150 milliondan 2,5 milliondan kamga tushirdi; biroq 1970-yillarda Janubi-Sharqiy Osiyoda kasallik avj oldi, Janubiy Amerikada esa alohida holatlar davom etdi. 2011-yil holatiga koʻra, dunyoda hozir qancha odam kasallangani aniq emas edi[22].

2008-yildan 2012-yilgacha 13 ta mamlakat JSSTga 300 000 dan ortiq yangi holat haqida xabar berdi. Frambeziyaning mahalliy darajada yoʻq qilinganini tasdiqlash tizimi yoʻq edi, shu bois ayrim mamlakatlardan xabar kelmagani nimadan darak berishi — kasallik holatlari toʻxtaganidanmi yoki xabar berish toʻxtaganidanmi — nomaʼlum. Baholarga koʻra, faol kuzatuv dasturi boʻlmasa, frambeziya tarixi boʻlgan mamlakatlarning toʻrtdan uch qismidan koʻprogʻida kasallik holatlari yuz bergan taqdirda ham ular haqida muvaffaqiyatli xabar berilishi ehtimoli ikkidan bir martadan ham past. Bu mamlakatlar samarali kuzatuvni yoʻlga qoʻyish uchun xalqaro yordamga muhtoj deb hisoblanadi[23].

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Parijdagi Sen-Lui kasalxonasida frambeziya. 1806-yil
Ichki tomonida koʻplab pushti oʻsimtalar boʻlgan uzatilgan qoʻl
Jarroh John O'Neillning Afrika Gʻarbiy sohilidagi kasalliklar haqidagi rasmli kundaligidan bir sahifa. U buni „Decoy“ qoʻriqlash kemasida xizmat qilgan chogʻida yozgan. Rangli chizmalarda „frambeziya yoki yawsning tipik holati“ tasvirlangan. 1874-yil

Keniyadan topilgan, taxminan 1,6 million yillik Homo erectus qoldiqlarini tekshirish frambeziyaga xos belgilarni aniqladi. Frambeziya qoʻzgʻatuvchisi — Treponema pallidum pertenuening genetik tahlili frambeziya maʼlum boʻlgan toʻrtta Treponema kasalligi ichida eng qadimiysi degan xulosaga olib keldi. Treponema pallidumning boshqa barcha kenja turlari, ehtimol, Treponema pallidum pertenuedan kelib chiqqan. Frambeziya Afrikaning tropik hududlarida paydo boʻlgan va migratsiya hamda qul savdosi orqali dunyoning boshqa tropik hududlariga tarqalgan deb hisoblanadi. Aynan qul savdosi orqali u XV asrda Afrikadan Yevropaga kirib kelgan boʻlishi mumkin. Frambeziyaning ilk aniq tavsifi golland shifokori Willem Piso tomonidan berilgan. 1679-yilda Thomas Sydenham tanosil kasalliklari haqidagi maktubida afrikalik qullar orasidagi frambeziyani aniq tavsiflagan, biroq u buni zaxm bilan bir xil kasallik deb oʻylagan. Frambeziya qoʻzgʻatuvchisini 1905-yilda Aldo Castellani Seylondan kelgan bemorlarning yaralarida kashf etgan[6].

Kasallikning hozirgi inglizcha nomi (yaws) karib tilidan kelib chiqqan deb hisoblanadi: „yaya“ soʻzi yara maʼnosini bildiradi[17].

Ikkinchi jahon urushi oxirlarida yapon istilosi ostidagi Malayyaning shimolida frambeziya keng tarqaldi. Mamlakat ozod qilingach, aholi salvarsan inyeksiyalari bilan davolandi, biroq dori juda taqchil boʻlgani uchun faqat 1-bosqichdagilar davolana oldi[24].

Yoʻq qilish

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Yevropalik shifokor indoneziyalik ayolni frambeziyadan davolamoqda. XX asrning boshi yoki oʻrtalari
Hindistonda frambeziya tugatilganidan soʻng Hindiston hukumati „Yaws elimination in India — a step towards eradication“ nomli hisobotni eʼlon qilmoqda. 2006-yil
Frambeziyani eskirgan davo vositasi — neosalvarsan bilan davolashdan oldin va keyin

JSST 1948-yilda tashkil etilganidan koʻp oʻtmay boshlangan bir qator frambeziyaga qarshi kurash saʼy-harakatlari kasallikni koʻplab mamlakatlarda mahalliy darajada yoʻq qilishga erishdi, biroq ular butun dunyo miqyosida yoʻq qilish uchun yetarlicha uzoq davom etmadi. JSST va YUNISEFning treponematozlarni global nazorat qilish (TCP) dasturi 1952-yilda boshlanib, 1964-yilgacha davom etdi. 1953-yilda soʻrovnomalar asosida oʻtkazilgan baholashga koʻra, 90 ta mamlakatda 50–150 million frambeziya holati bor edi[9]. 1952–1964-yillarda treponematozlarni global nazorat qilish dasturi frambeziyaning hamda boshqa endemik treponematozlar — bejel va pintaning dunyodagi tarqalganligini taxminan 50 million holatdan 2,5 million holatga, yaʼni 95 foizga qisqartirdi[25]. Biroq „frambeziya va boshqa endemik treponematozlarga qarshi chora-tadbirlarning zaif birlamchi tibbiy yordam tizimlariga muddatidan oldin qoʻshib yuborilishi hamda 1964-yildan keyin vertikal yoʻq qilish dasturlarining tarqatib yuborilishi qolgan 5 foiz holatni tugatishning imkonini bermadi“[25], shuningdek, bu 1970-yillarda frambeziyaning qaytadan avj olishiga olib keldi; eng koʻp holat Gʻarbiy Afrika mintaqasida qayd etildi[22][26]. Bu dastur toʻxtatilgach, frambeziyaga ajratilgan resurslar, eʼtibor va sadoqat asta-sekin yoʻqoldi; kasallik Osiyo, Afrika va Amerikaning ayrim qismlarida past tarqalganlik darajasida saqlanib qoldi va vaqti-vaqti bilan avj oldi. Holatlar kam boʻlgani va asosan davolanish imkoni chekli boʻlgan kambagʻal, chekka jamoalarga taʼsir qilgani uchun frambeziya kam maʼlum kasallikka aylandi, u haqdagi bilim va koʻnikmalar hatto tibbiyot xodimlari orasida ham yoʻqolib bordi, uni yoʻq qilish esa yuqori darajadagi vazifa deb qaralmay qoʻydi. Uzoq taʼsir qiluvchi penitsillinning yoki boshqa beta-laktam antibiotikning bir marta inyeksiya qilinishi kasallikni davolashiga va bu dorilar keng tarqalganiga, kasallikning oʻzi esa juda mahalliy boʻlishiga qaramay, koʻpgina yoʻq qilish kampaniyalari xotirjamlik va eʼtiborsizlik bilan yakunlandi; hatto yuqish zanjiri muvaffaqiyatli uzilgan hududlarga ham kasallik zararlangan hududlardan qaytadan kirib keldi. Frambeziyani yoʻq qilish Janubi-Sharqiy Osiyoda ustuvor vazifa boʻlib qoldi[21][27]. 1995-yilda JSST dunyo boʻyicha 460 000 holatni qayd etgan deb baholadi[28].

Filippinda frambeziya 1973-yilda majburiy qayd etiladigan kasalliklar roʻyxatidan chiqarildi; 2020-yil holatiga koʻra, u mamlakatda hamon mavjud[3].

Hindiston frambeziyani yoʻq qilish boʻyicha muvaffaqiyatli kampaniya oʻtkazdi va natijada 2016-yilda JSST Hindistonni frambeziyadan xoli deb tasdiqladi[29][27][30]. 1996-yilda Hindistonda 3571 ta frambeziya holati bor edi; 1997-yilda jiddiy tugatish saʼy-harakatlari boshlangach, holatlar soni 735 taga tushdi. 2003-yilga kelib holatlar soni 46 taga yetdi. Hindistonda oxirgi klinik holat 2003-yilda, oxirgi latent holat esa 2006-yilda qayd etilgan[31]; JSST tasdigʻiga esa 2016-yilda erishildi[29][32].

2012-yilda azitromitsinning ogʻiz orqali qabul qilinadigan shakli davo sifatida ishlab chiqilgach, JSST frambeziyani 2020-yilga qadar yoʻq qilishni rasman maqsad qilib qoʻydi, biroq bu maqsadga erisha olmadi[33][34][35]. Morj yondashuvi — nomi Shveysariyaning Morj shahridan olingan boʻlib, unga bagʻishlangan yigʻilish oʻsha yerda oʻtkazilgan[36] — azitromitsin bilan ommaviy davolashni nazarda tutgan. Bu usul xavfsiz edi, biroq antibiotik qarshiligi muammosiga duch keldi va yuqish zanjirini toʻliq uza olmadi[12].

Ogʻiz orqali qabul qilinadigan azitromitsin antibiotigini avvalgi standart — inyeksiya qilinadigan penitsillin oʻrniga qoʻllash mumkinligi 2013–2014-yillarda Lihir orolida sinovdan oʻtkazildi[37]: makrolid antibiotigining bir marta ogʻiz orqali qabul qilingan dozasi 12 oy ichida kasallik tarqalganligini 2,4 foizdan 0,3 foizga tushirdi[38]. Hozirda JSST har ikkala davo kursini — ogʻiz orqali azitromitsin va inyeksiya qilinadigan penitsillinni tavsiya etadi, ogʻiz orqali azitromitsin esa afzal davo hisoblanadi[10].

2020-yil holatiga koʻra, frambeziya 15 ta mamlakatda endemik ekani maʼlum; yaqinda Liberiya va Filippinda ham endemik yuqish aniqlandi[10]. 2020-yilda JSSTga 82 564 ta frambeziya holati haqida xabar berildi, ulardan 153 tasi tasdiqlandi. Holatlarning aksariyati Papua-Yangi Gvineyadan xabar qilinadi; 2010–2013-yillarda esa barcha holatlarning 80 foizdan ortigʻi uchta mamlakat — Papua-Yangi Gvineya, Solomon Orollari va Ganaga toʻgʻri kelgan[10][9]. JSSTning 2018-yildagi yigʻilish hisobotida kasallikni tugatishning umumiy qiymati 175 million AQSH dollari deb baholangan (Indoneziya bundan mustasno)[39].

JSSTning Janubi-Sharqiy Osiyo mintaqaviy byurosida, 2016-yilda Hindiston frambeziyadan xoli deb eʼlon qilinganidan soʻng, mintaqaviy yoʻq qilish saʼy-harakatlari shu mintaqadagi qolgan endemik mamlakatlarga — Indoneziya va Sharqiy Timorga qaratilgan[27][40][29][39].

Frambeziya juda mahalliy kasallik boʻlgani uchun uni yoʻq qilish amalda mumkin boʻlishi mumkin, biroq odam uning yagona rezervuari boʻlmasligi ehtimoldan xoli emas[22].

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Maxfield, L; Crane, JS (January 2020). "Yaws (Frambesia tropica, Thymosis, Polypapilloma tropicum, Parangi, Bouba, Frambosie, Pian)". Stat Pearls. PMID 30252269.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Marks, M; Lebari, D; Solomon, AW; Higgins, SP (September 2015). "Yaws". International Journal of STD & AIDS 26 (10): 696–703. doi:10.1177/0956462414549036. PMID 25193248. PMC 4655361. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4655361.
  3. 1 2 3 4 5 Dofitas, BL; Kalim, SP; Toledo, CB; Richardus, JH (30 January 2020). "Yaws in the Philippines: first reported cases since the 1970s.". Infectious Diseases of Poverty 9 (1). doi:10.1186/s40249-019-0617-6. PMID 31996251. PMC 6990502. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6990502.
  4. ↑ Dermatology: 2-Volume Set. St. Louis: Mosby, 2007. ISBN 978-1-4160-2999-1. 
  5. ↑ Andrews' Diseases of the Skin: clinical Dermatology. Saunders Elsevier, 2006. ISBN 0-7216-2921-0. OCLC 62736861. 
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 "Yaws". The Lancet 381 (9868): 763–73. 2013. doi:10.1016/S0140-6736(12)62130-8. PMID 23415015. https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-2-8-2013_381_9868/page/763.
  7. 1 2 3 "New treatment schemes for yaws: the path toward eradication" (pdf). Clinical Infectious Diseases 55 (3): 406–412. 2012. doi:10.1093/cid/cis444. PMID 22610931. http://cid.oxfordjournals.org/content/55/3/406.long.
  8. 1 2 3 4 Asiedu, Kingsley; Fitzpatrick, Christopher; Jannin, Jean (25 September 2014). "Eradication of Yaws: Historical Efforts and Achieving WHO's 2020 Target". PLOS Neglected Tropical Diseases 8 (9). doi:10.1371/journal.pntd.0003016. ISSN 1935-2727. PMID 25254372. PMC 4177727. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4177727.
  9. 1 2 3 4 5 Mitjà, Oriol; Marks, Michael; Konan, Diby J P; Ayelo, Gilbert; Gonzalez-Beiras, Camila; Boua, Bernard; Houinei, Wendy; Kobara, Yiragnima et al. (19 May 2015). "Global epidemiology of yaws: a systematic review". The Lancet. Global Health 3 (6): e324–e331. doi:10.1016/S2214-109X(15)00011-X. ISSN 2214-109X. PMID 26001576. PMC 4696519. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4696519.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 „Yaws“. World Health Organization (2023-yil 12-yanvar). Qaraldi: 2024-yil 24-may.
  11. ↑ „Number of cases of yaws reported“. World Health Organization Global Health Observatory. Qaraldi: 2019-yil 13-fevral.
  12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Marks, Michael (29 August 2018). "Advances in the Treatment of Yaws". Tropical Medicine and Infectious Disease 3 (3): 92. doi:10.3390/tropicalmed3030092. ISSN 2414-6366. PMID 30274488. PMC 6161241. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6161241.
  13. ↑ Yotsu, Rie R. (14 November 2018). "Integrated Management of Skin NTDs—Lessons Learned from Existing Practice and Field Research". Tropical Medicine and Infectious Disease 3 (4): 120. doi:10.3390/tropicalmed3040120. ISSN 2414-6366. PMID 30441754. PMC 6306929. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6306929.
  14. ↑ L. H., Bittner (1926). "Some observations on the tertiary lesions of framboesia tropica, or yaws.". The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene 1 (2): 123–130. doi:10.4269/ajtmh.1926.s1-6.123.
  15. ↑ Berger, Stephen. Infectious Diseases of Nauru. GIDEON Informatics Inc, 1 February 2015 — 320-bet. ISBN 978-1-4988-0574-2. Qaraldi: 2015-yil 31-oktyabr. 
  16. ↑ „12. The Newest NTDs and a Plea to "Repair the World"“, Forgotten People, Forgotten Diseases: The Neglected Tropical Diseases and Their Impact on Global Health and Development, 3, John Wiley & Sons, 2022 — 217–226-bet. ISBN 978-1-68367-389-7. 
  17. 1 2 3 4 „Yaws“. MedicineNet.com. 2012-yil 8-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 5-avgust.
  18. ↑ Lewis, David A.; Mitjà, Oriol (February 2016). "Haemophilus ducreyi: from sexually transmitted infection to skin ulcer pathogen". Current Opinion in Infectious Diseases 29 (1): 52–57. doi:10.1097/QCO.0000000000000226. ISSN 1473-6527. PMID 26658654.
  19. ↑ "Single-dose azithromycin versus benzathine benzylpenicillin for treatment of yaws in children in Papua New Guinea: an open-label, non-inferiority, randomised trial.". The Lancet 379 (9813): 342–47. 28 January 2012. doi:10.1016/S0140-6736(11)61624-3. PMID 22240407. https://archive.org/details/sim_the-lancet_january-28-february-3-2012_379_9813/page/342.
  20. ↑ „Countries where yaws is endemic“. Our World in Data. Qaraldi: 2024-yil 17-iyun.
  21. 1 2 Asiedu, Kingsley (July 2008). "The return of yaws". Bulletin of the World Health Organization 86 (7): 507–8. doi:10.2471/blt.08.040708. PMID 18670660. PMC 2647480. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2647480.
  22. 1 2 3 Capuano, C; Ozaki, M (2011). "Yaws in the Western Pacific Region: A Review of the Literature". Journal of Tropical Medicine 2011. doi:10.1155/2011/642832. PMID 22235208. PMC 3253475. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3253475.
  23. ↑ Fitzpatrick, Christopher; Asiedu, Kingsley; Solomon, Anthony W.; Mitja, Oriol; Marks, Michael; Van der Stuyft, Patrick; Meheus, Filip (4 December 2018). "Prioritizing surveillance activities for certification of yaws eradication based on a review and model of historical case reporting". PLOS Neglected Tropical Diseases 12 (12). doi:10.1371/journal.pntd.0006953. ISSN 1935-2727. PMID 30513075. PMC 6294396. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6294396.
  24. ↑ Phyllis Stewart Brown. „All things uncertain: The story of the G. I.S.“
  25. 1 2 „WHO renews efforts to achieve global eradication of yaws by 2020“.
  26. ↑ Rinaldi A (2008). "Yaws: a second (and maybe last?) chance for eradication". PLOS Neglected Tropical Diseases 2 (8). doi:10.1371/journal.pntd.0000275. PMID 18846236. PMC 2565700. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2565700.
  27. 1 2 3 Asiedu, Kingsley; Amouzou, Bernard; Dhariwal, Akshay; Karam, Marc; Lobo, Derek; Patnaik, Sarat; Meheus, André (2008). "Yaws eradication: past efforts and future perspectives". Bulletin of the World Health Organization 86 (7): 499–499A. doi:10.2471/BLT.08.055608. PMID 18670655. PMC 2647478. https://www.who.int/bulletin/volumes/86/7/08-055608/en/index.html. Qaraldi: 2 April 2009.Frambeziya]]
  28. ↑ „Integrating neglected tropical diseases in global health and development“. Qaraldi: 2017-yil 12-sentyabr.
  29. 1 2 3 Friedrich, M. J. (20 September 2016). "WHO Declares India Free of Yaws and Maternal and Neonatal Tetanus". JAMA 316 (11): 1141. doi:10.1001/jama.2016.12649. ISSN 1538-3598. PMID 27654592. https://archive.org/details/sim_jama_2016-09-20_316_11/page/1141.
  30. ↑ „World Health Organization South-East Asia | World Health Organization“. who.int. 2008-yil 8-noyabrda asl nusxadan arxivlangan.
  31. ↑ Akbar, S. „Another milestone for India: Yaws eradication“. The Asian Age (2011-yil 7-avgust). 2011-yil 11-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 5-avgust.
  32. ↑ „Yaws Eradication Programme (YEP)“. NCDC, Dte. General of Health Services, Ministry of Health & Family Welfare, Government of India. 2014-yil 2-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 18-yanvar.
  33. ↑ "Eradication of yaws – the Morges Strategy." (pdf). Weekly Epidemiological Record 87 (20). 2012. https://www.who.int/wer/2012/wer8720.pdf?ua=1. Qaraldi: 6 May 2014.Frambeziya]]
  34. ↑ Maurice, J (2012). "WHO plans new yaws eradication campaign". The Lancet 379 (9824): 1377–78. doi:10.1016/S0140-6736(12)60581-9. PMID 22509526. https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-14-20-2012_379_9824/page/1377.
  35. ↑ Rinaldi A (2012). "Yaws eradication: facing old problems, raising new hopes". PLOS Neglected Tropical Diseases 6 (11). doi:10.1371/journal.pntd.0001837. PMID 23209846. PMC 3510082. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3510082.
  36. ↑ „Summary report of a consultation on the eradication of yaws“. WHO. 2017-yil 22-aprelda asl nusxadan arxivlangan.
  37. ↑ Drug and a syphilis test offer hope of yaws eradication (Wayback Machine saytida 13 August 2013 sanasida arxivlangan), Thomas Reuter Foundation, 10-may 2013-yilda olindi
  38. ↑ "Mass treatment with single-dose azithromycin for yaws". The New England Journal of Medicine 372 (8): 703–10. February 2015. doi:10.1056/NEJMoa1408586. PMID 25693010. https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_the-new-england-journal-of-medicine_2015-02-19_372_8/page/703.
  39. 1 2 Organization, World Health. Report of a global meeting on yaws eradication surveillance, monitoring and evaluation: Geneva, 29–30 January 2018. World Health Organization, 2018. 
  40. ↑ Regional strategic plan for elimination of yaws from South-East Asia Region 2012-2020. WHO Regional Office for South-East Asia, 2013. 

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yana qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Frambeziya&oldid=6226926" dan olindi