Fadluya
| Nizomiddin Fazlulloh | |
|---|---|
| Amir Abulabbos Fadlavayh | |
| Fors buvayhiylari sipohsolori va Shabankara qabilasi yetakchisi | |
| Saltanat | 1030—1049 |
| Fors amiri | |
| Saltanat | 1055—1078 |
| Oʻtmishdoshi | Abu Mansur Fulad Sutun |
| Davomchisi |
Turonshoh (raqib qirol) Abulabbos ibn Fadluya ibn Hasanuya (voris) |
| Vafoti | 1078 |
| Sulola | Shabankaraning Ramaniylar tarmogʻi |
| Otasi | Ali ibn Hasan ibn Ayyub Ramaniy |
| Dini | Islom |
Amir Abulabbos Fadl Forsdagi Shabankara qabilasining kurd yetakchisi[1][2]. Asosan Fadluya (Fadlavayh shaklida ham yoziladi) nomi bilan tanilgan. Fadluya Shabankara qabilasining Ramani urugʻidan boʻlgan Ali ibn Hasan ibn Ayyubning oʻgʻli boʻlgan. Ushbu urugʻ Suriyadan Forsga koʻchib kelgan kurdlar boʻlib[3][4], Ali Forsdagi Shabankara sulolasi asoschisi (h. 1030–1078) edi. Mazkur sulola 1030-yildan 1355-yilgacha uzilishlar bilan hukmronlik qilgan. Shabankaralar togʻli Kuhgiluya mintaqasini egallab, mutlaq mustaqillikni saqlab qolishga muvaffaq boʻldilar[2].
Yoshlik davri
[tahrir | manbasini tahrirlash]Ali oʻgʻli Fadluyani yoshligida buvayhiylarning oʻsha paytdagi hukmdori Abu Kalijarning vaziri Sohib-e Adel huzuriga yuborgan[5]. Ali oʻgʻli saroydan lavozim berishlarini soʻragan[5]. Sohib-e Adel davrida Fadluyaning lavozimi koʻtarilib, oxir-oqibat sipohsolor lavozimiga erishgan[5]. Biroq, Abu Kalijar Shabankara hududlarini egallab olish qarori Fadluyani oʻzidan uzoqlashtirdi[5].
Fors hukmdori
[tahrir | manbasini tahrirlash]
1053-yilda Saljuqiy shahzoda Qavurt Forsga bostirib kirgach, Fadluya Qavurtning akasi Alp Arslonga murojaat qildi[5]. Saljuqiylarga Fors hukmdori boʻlib qolishiga ruxsat berish evaziga har yili 27 million dirham miqdorida oʻlpon toʻlashni taklif qildi[5]. Alp Arslon taklifni qabul qilgach, 1055-yilda Fadluya Forsda hukmronlikni qoʻlga kiritgan[5]. Asosiy poytaxti Fasaning shimoli-sharqidagi Goshnobod yoki Joshnobod shahri edi[5]. Baʼzan Darabgerd va Sherozda ham yashagan[5].
Oradan biroz oʻtib, Alp Arslon hukmronligi davomida Fadluya unga qarshi isyon koʻtargan[5]. Yillik oʻlpon joʻnatishni toʻxtatib, oʻzini mustaqil hukmdor deb eʼlon qilgan hamda Jahrom yaqinidagi Xvorsha qalʼasida mudofaa pozitsiyalarini egallab, tayyorgarlik koʻra boshlagan[5]. Biroq, isyon muvafaqqiyatsiz yakunlangan. Alp Arslonning vaziri Nizomulmulk yetib kelib, 16 kunda qalʼani egallashga muvaffaq boʻlgan[5]. Fadluya taslim boʻlib, tovon toʻlashni taklif qilgan[5]. U kechirilgan hamda Forsdagi hukmronligini davom ettirishiga ruxsat berilgan[5].
Fadluya 1072-yilda yana isyon koʻtarganda, bostirish uchun yana Nizomulmulk joʻnatilgan[5]. Nizomulmulkning mojaroni tinch yoʻl bilan hal qilishga urinishi muvafaqqiyatsiz yakunlanib, Fadluya yana qalʼaga qamalib oldi[5]. Nizomulmulk qamal boshladi. Bu qamal nisbatan qisqa muddat davom etib, qalʼada suv tanqisligi sabab himoyachilar taslim boʻldilar[5]. Fadluya qochmoqchi boʻlganda, qoʻlga olinib, Alp Arslon huzuriga keltirildi[5]. Alp Arslon Fadluyani yana bir bor kechirgan. Biroq, bu safar Istaxr qalʼasiga qamab qoʻyilgan[5].
Vafoti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Ibn al-Balxiyning maʼlumotiga koʻra, Fadluya umrining qolgan qismini Istaxr mahbusligida oʻtkazgan[5]. 1078-yilda qalʼadan qochishga uringan, ammo muvafaqqiyatsizlikka uchrab qoʻlga olingan va oʻldirilgan[5]. Terisiga somon tiqilib, omma oldida osib qoʻyilgan[5].
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Spuler, B. (2012), „Faḍlawayh“, Encyclopaedia of Islam, Brill Publishers, doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_2233, ISBN 9789004161214
- ↑ 2,0 2,1 Büchner, V. F. (2012), „S̲h̲abānkāra“, Encyclopaedia of Islam, Brill Publishers, doi:10.1163/2214-871X_ei1_SIM_5253, ISBN 9789004082656
- ↑ Potts, Daniel T.. Nomadism in Iran: From Antiquity to the Modern Era (en). Oxford University Press, 2014 — 166-bet. ISBN 978-0-19-933079-9.
- ↑ Spuler, B. (1987). „ATĀBAKĀN-E LORESTĀN“. Encyclopedia Iranica. II.
- ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 5,17 5,18 5,19 5,20 5,21 Mardukh, 'Abd-Allah „FAŻLŪYA, Amir ABU'L-ʿABBĀS FAŻL“. Encyclopaedia Iranica. Qaraldi: 2022-yil 7-mart.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Christensen, Peter. The Decline of Iranshahr: Irrigation and Environments in the History of the Middle East, 500 B.C. to A.D. 1500. Museum Tusculanum Press, 1993 — 1–351-bet. ISBN 9788772892597.
- Bosworth, C. E. „Iran under the Buyids“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 250–305-bet. ISBN 0-521-20093-8.
- Hope, Michael (2021). "Faḍlawayh, Banū". in Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis et al.. Encyclopaedia of Islam (3- nashri). Brill Online. ISSN 1873-9830. https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/fadlawayh-banu-COM_26910.
- Nagel, Tilman (1990). "BUYIDS". Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 6. London u.a.: Routledge & Kegan Paul. 578–586 b. http://www.iranicaonline.org/articles/buyids.
- Brill. E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936, Bind 4. BRILL, 1993 — 1–611-bet. ISBN 9004097902.
- Potts, Daniel T.. Nomadism in Iran: From Antiquity to the Modern Era. London and New York: Oxford University Press, 2014 — 1–558-bet. ISBN 9780199330799.