Kontent qismiga oʻtish

Erwin Schrödinger

Ishoratlarni tahrirla
Vikipediya, erkin ensiklopediya
Erwin Schrödinger

Schrödinger 1933-yilda
Tavalludi 12-avgust 1887-yil
Vena, Avstriya-Vengriya
Vafoti 4-yanvar 1961-yil
Vena, Avstriya
Fuqaroligi Avstriya; Irlandiya (1948-yildan)
Sohasi Fizika
Ish joylari Syurix universiteti; Berlin universiteti; Oksford Magdalen kolleji; Grats universiteti; Dublin ilmiy tadqiqot instituti
Taʼlimi Vena universiteti (1910, 1914)
Tezis sarlavhasi Über die Leitung der Elektrizität auf der Oberfläche von Isolatoren an feuchter Luft
Akademik rahbarlari Friedrich Hasenöhrl; Franz Exner
Mashhur shogirdlari Nándor Balázs; Bruno Bertotti; Cécile DeWitt-Morette; Walter Heitler; Fritz London; Linus Pauling; Walter Thirring
Mashhur ishlari Schrödinger mushugi; Shredinger tenglamasi; Kvant chalkashuvi
Mukofotlari Matteucci medali (1927); Fizika boʻyicha Nobel mukofoti (1933); Maks Plank medali (1937); Erwin Schrödinger mukofoti (1956)
Turmush oʻrtogʻi Annemarie Bertel (1920)

Ervin Rudolf Yozef Aleksander Shryodinger (1887-yil 12-avgust — 1961-yil 4-yanvar), baʼzan Schroedinger yoki Schrodinger shaklida ham yoziladi, avstriyalik-irlandiyalik nazariy fizik boʻlib, kvant nazariyasining fundamental natijalarini yaratgan olimlardan biridir. Ayniqsa, u Shryodinger tenglamasini ishlab chiqqani bilan mashhur. Ushbu tenglama tizimning toʻlqin funksiyasini hamda uning vaqt davomida qanday oʻzgarishini hisoblash imkonini beradi. Shuningdek, u 1935-yilda „kvant chirmashuvi“ atamasini fanga kiritgan[1][2][3]. Shryodinger 1933-yilgi Fizika boʻyicha Nobel mukofotini Pol Dirak bilan birga „atom nazariyasining yangi samarali shakllarini kashf etgani uchun“ qoʻlga kiritgan[4].

Bundan tashqari, Shryodinger fizikaning turli yoʻnalishlariga oid koʻplab asarlar yozgan. U statistik mexanika, termodinamika, dielektriklar fizikasi, rang nazariyasi, elektrodinamika, umumiy nisbiylik nazariyasi va kosmologiya sohalarida tadqiqotlar olib borgan hamda bir necha bor yagona maydon nazariyasini yaratishga uringan. Uning Hayot nima? nomli kitobida genetika muammolari fizik nuqtai nazardan tahlil qilingan. Shuningdek, u ilm-fanning falsafiy jihatlariga, qadimgi va sharqona falsafiy qarashlarga, axloq hamda dinga katta qiziqish bildirgan[5]. U falsafa va nazariy biologiya mavzularida ham asarlar yozgan. Ommaviy madaniyatda esa u asosan Schrödinger mushugi nomi bilan mashhur boʻlgan fikriy tajriba muallifi sifatida taniladi[6][7].

Shaxsiy hayotida Shryodinger bir vaqtning oʻzida ham rafiqasi, ham maʼshuqasi bilan yashagan. Bu holat uning Oksford universitetidagi lavozimini tark etishiga sabab boʻlgan boʻlishi mumkin. Keyinchalik u 1938-yilgacha Graz universitetida faoliyat yuritgan, biroq natsistlar tomonidan Avstriyaning bosib olinishidan soʻng mamlakatni tark etishga majbur boʻlgan. Oxir-oqibat u Dublinda uzoq muddat faoliyat yuritib, 1955-yilgacha shu yerda yashagan[8]. 1956-yilda u Venaga qaytib, faxriy professor lavozimini egallagan va 1961-yilda sil kasalligidan vafot etgan. 1989-yilda Shryodingerga nisbatan bir necha voyaga yetmagan shaxslarga oid jinsiy zoʻravonlik ayblovlari ilgari surilgan.

Ilk hayoti va taʼlimi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ervin Rudolf Yozef Aleksander Shryodinger 1887-yil 12-avgustda Vena shahrida tugʻilgan. U botanik Rudolf Shryodinger[9][10] va Vena texnika universiteti kimyo professori qizi Georgina Emiliya Brenda Bauerning yagona farzandi edi[11].

Onasi yarim avstriyalik, yarim ingliz kelib chiqishiga ega edi. Otasi katolik, onasi esa lyuteran boʻlgan. Shryodinger oʻzini ateist deb bilgan boʻlsa-da[12], Sharq dinlari va panteizmga katta qiziqish bildirgan hamda oʻz asarlarida diniy ramzlardan foydalangan[13]. U ilmiy faoliyatini ilohiylikka intilishning intellektual shakli sifatida koʻrgan[14].

Shryodinger ingliz tilini maktabdan tashqarida ham oʻrgangan, chunki uning buvisi britaniyalik edi[15]. 1906–1910-yillarda u Vena universitetida Frans Eksner va Fridrix Xazenyorl qoʻlida tahsil olgan. 1910-yilda Xazenyorl rahbarligida falsafa doktori (PhD) darajasini olgan. Shuningdek, u Karl Vilgelm Fridrix „Frits“ Kolraush bilan birgalikda tajribaviy tadqiqotlar olib borgan. Keyingi yili u Eksnerning assistenti boʻlib ishlay boshlagan va 1914-yilda uning rahbarligida gabilitatsiyani tamomlagan[10].

Faoliyati

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Shryodinger yoshligida, taxminan 1914-yil

1914–1918-yillarda Shryodinger Avstriya qalʼa artilleriyasida ofitser sifatida harbiy xizmatni oʻtagan (Goritsiya, Duino, Sistiana, Prosekko va Venada). 1920-yilda u Yena universitetida Maks Vinning assistenti boʻlgan va shu yilning sentyabrida Shtutgart universitetida favqulodda professor (dotsent) lavozimiga tayinlangan. Keyingi yili esa Breslau universitetida toʻliq professor unvonini olgan[10].

1921-yilda Shryodinger Syurix universitetiga koʻchib oʻtgan. 1927-yilda u Berlin universitetida Maks Plankning oʻrnini egallagan. 1933-yilda esa natsistlarning antisemitizm siyosatini qoralagani sababli Germaniyani tark etishga qaror qilgan. U Magdalen kolleji aʼzosiga aylangan. Oksfordga kelganidan koʻp oʻtmay, Pol Dirak bilan birgalikda Fizika boʻyicha Nobel mukofotini olgan. Biroq Oksforddagi faoliyati muvaffaqiyatli kechmagan, chunki uning ikki ayol bilan bir uyda yashashi universitet muhitida maʼqullanmagan[16].

1934-yilda u Prinston universitetida maʼruzalar oʻqigan. Unga doimiy lavozim taklif etilgan boʻlsa-da, taklifni qabul qilmagan. Bunda ham rafiqasi va maʼshuqasi bilan birga yashash istagi muammolar keltirib chiqargan boʻlishi mumkin[17]. U Edinburg universitetida ishlash imkoniyatiga ham ega boʻlgan, biroq viza bilan bogʻliq kechikishlar sababli 1936-yilda Graz universitetidagi lavozimni qabul qilgan. Shu bilan birga, unga Allohobod universiteti Fizika kafedrasi mudiri lavozimi ham taklif etilgan edi[18].

1935-yilda, aynan shu davrdagi lavozim bilan bogʻliq muammolar orasida, Albert Eynshteyn bilan olib borgan keng yozishmalaridan soʻng Shryodinger keyinchalik Schrödinger mushugi deb nom olgan mashhur fikriy tajribani taklif qilgan[19].

1938-yilda Avstriyaning Germaniya tomonidan anneksiya qilinishidan keyin Shryodinger Germaniyadan qochib ketgani va Natsizmga qarshi qarashlari tufayli Grazda muammolarga duch kelgan[20]. U oʻz qarashlaridan voz kechganini bildiruvchi bayonot bergan[21], biroq keyinchalik bundan afsuslangan va Eynshteynga: „Men erkin qolishni istadim, biroq buni katta ikkiyuzlamachiliksiz uddalay olmadim“, deb yozgan[21].

Biroq bu yangi hukumatni toʻliq qoniqtirmagan va Graz universiteti uni „siyosiy jihatdan ishonchsiz“ deb hisoblab, lavozimidan boʻshatgan. U taʼqiblarga uchragan va mamlakatni tark etmaslik haqida buyruq olgan boʻlsa-da, rafiqasi bilan birga Italiyaga qochib ketgan. Keyinchalik u Oksford universiteti va Gent universitetida tashrif buyuruvchi professor sifatida faoliyat yuritgan[21][20].

Dublin

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Shryodinger (old qator, oʻngdan ikkinchi) va De Valera (old qator, chapdan toʻrtinchi) Dublin ilgʻor tadqiqotlar institutida, 1942-yil

1939-yilda Shryodinger Eamon de Valeradan Dublinda yashash uchun shaxsiy taklif olgan. Keyingi yili u yangi tashkil etilgan Dublin ilgʻor tadqiqotlar institutining Nazariy fizika maktabi direktori etib tayinlangan va 1955-yildagi nafaqaga chiqishigacha shu lavozimda ishlagan[22].

U Klontarfdagi Kinkora-Roud koʻchasida kamtarona hayot kechirgan. Keyinchalik uning Klontarfdagi uyi va Merrion Squaredagi ish joyiga yodgorlik lavhalari oʻrnatilgan[23][24][25].

1948-yilda u Irlandiya fuqaroligini olgan, ammo Avstriya fuqaroligini ham saqlab qolgan[26]. Shu davrda u turli mavzularda ellikka yaqin ilmiy maqola eʼlon qilgan, jumladan yagona maydon nazariyasi boʻyicha tadqiqotlarini ham davom ettirgan[27].

1944-yilda Shryodinger Hayot nima? kitobini yozgan. Asarda negentropiya va tirik organizmlarning genetik kodi saqlanadigan murakkab molekula tushunchasi muhokama qilingan. Jeyms Uotsonning xotiralariga koʻra, aynan shu kitob uni genlarni tadqiq qilishga ilhomlantirgan va bu keyinchalik 1953-yilda DNKning ikki spiral tuzilmasi kashf etilishiga olib kelgan[28]. Xuddi shuningdek, Frensis Krik ham oʻz tarjimai holida Shryodingerning genetik axborot molekulalarda qanday saqlanishi mumkinligi haqidagi fikrlaridan ilhomlanganini yozgan[29].

Soʻnggi yillari va vafoti

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Annemari va Ervin Shryodinger qabri. Ism yozilgan lavha ustidagi dumaloq taxtachaga Shryodingerning kvant-mexanik toʻlqin tenglamasi yozib qoʻyilgan.

1956-yilda, 1955-yilda Avstriyaning betarafligi toʻgʻrisidagi deklaratsiya qabul qilinganidan soʻng, Shryodinger Venaga qaytib, Vena universitetining faxriy professori boʻlgan. Jahon energetika konferensiyasidagi muhim maʼruzalaridan birida u yadro energetikasi haqidagi shubhalari sababli bu mavzuda gapirishdan bosh tortib, uning oʻrniga falsafiy maʼruza oʻqigan. Shu davrda u kvant mexanikasidagi toʻlqin-zarra dualizmining anʼanaviy talqinidan uzoqlashib, faqat toʻlqin nazariyasini ilgari surgan va bu ilmiy doiralarda katta munozaralarga sabab boʻlgan[30][31].

Shryodinger sil kasalligidan aziyat chekkan va 1920-yillarda bir necha marta Aroza (Shveysariya)dagi sanatoriyalarda davolangan. Aynan shu yerda u oʻzining mashhur toʻlqin tenglamasini ishlab chiqqan[32]. Shryodinger 1961-yil 4-yanvarda Venada 73 yoshida sil kasalligidan vafot etgan[33]. Katolik boʻlmaganiga qaramay, qabriston ruhoniysi uning Pontifik Fanlar akademiyasi aʼzosi ekanini bilgach, u Alpbaxdagi katolik qabristoniga dafn etilgan[34].

Ilmiy faoliyati va qiziqishlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Faoliyatining dastlabki yillarida Shryodinger elektrotexnika, atmosfera elektri va atmosferadagi radioaktivlik sohalarida tajribalar oʻtkazgan. U asosan oʻzining sobiq ustozlaridan biri Frans Eksner bilan hamkorlik qilgan. Shuningdek, molekulyar tebranish nazariyasi, Braun harakati va matematik statistika bilan shugʻullangan.

1912-yilda Elektr va magnetizm qoʻllanmasi nashri muharrirlarining iltimosiga koʻra, u Dielektriklik nomli maqola yozgan. Oʻsha yili u atmosferadagi kuzatilayotgan radioaktivlikni izohlash uchun zarur boʻlgan radioaktiv moddalarning ehtimoliy balandlik boʻyicha taqsimotini nazariy jihatdan hisoblab chiqqan. 1913-yil avgust oyida esa Zeehameda oʻtkazgan bir qator tajribalari orqali oʻz hisob-kitoblari hamda Viktor Gessning natijalarini tasdiqlagan. Ushbu ishlari uchun u 1920-yilda Avstriya Fanlar akademiyasining Gaytinger mukofoti bilan taqdirlangan[35].

1914-yilda yosh tadqiqotchi tomonidan olib borilgan boshqa tajribalar gaz pufakchalaridagi kapillyar bosim formulalarini tekshirish hamda gamma nurlarining metall sirtga taʼsiri natijasida hosil boʻladigan yumshoq beta nurlanishi xossalarini oʻrganishga bagʻishlangan edi. Soʻnggi tadqiqotni u doʻsti Frits Kolraush bilan hamkorlikda amalga oshirgan. 1919-yilda esa u oʻzining soʻnggi fizik tajribasini kogerent yorugʻlik ustida oʻtkazgan va shundan keyin butun eʼtiborini nazariy tadqiqotlarga qaratgan[manba kerak].

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Bub, Jeffrey (2023), „Quantum Entanglement and Information“, in Zalta, Edward N.; Nodelman, Uri (muh.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2023-nashr), Metaphysics Research Lab, Stanford University, qaraldi: 22 October 2023
  2. ↑ Gribbin, John. Erwin Schrodinger and the Quantum Revolution (en). Trade Paper Press, 2013 — 259-bet. ISBN 978-1118299265. 
  3. ↑ Arianrhod, Robyn „Einstein, Bohr and the origins of entanglement“ (en-AU). cosmosmagazine.com (2017-yil 5-oktyabr). 2023-yil 24-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 22-oktyabr.
  4. ↑ „The Nobel Prize in Physics 1933“. Nobel Foundation. 2008-yil 17-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 9-oktyabr.
  5. ↑ Heitler, W. (1961). "Erwin Schrodinger. 1887–1961". Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society 7: 221–226. doi:10.1098/rsbm.1961.0017.
  6. ↑ Walter J. Moore. Schrödinger: Life and Thought. Cambridge, England, UK: Press Syndicate of Cambridge University Press, 1989. p.194.
  7. ↑ O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., „Erwin Schrödinger“, MacTutor History of Mathematics archive (ingliz){{citation}}: CS1 maint: unrecognized language ()
  8. ↑ Heitler, W. (1961). "Erwin Schrödinger, 1887-1961". Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society 7: 221–228. doi:10.1098/rsbm.1961.0017.
  9. ↑ Schrodinger, Rudolf „The International Plant Names Index“. IPNI. 2021-yil 13-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 13-avgust.
  10. 1 2 3 Physics 1922-1941, Nobel Lectures (en-US). Amsterdam: Elsevier Publishing Company, 1965. Qaraldi: 2023-yil 19-fevral (2023-yil 7-martda asl nusxadan arxivlangan). 
  11. ↑ Moore 1994, ss. 13–18.
  12. ↑ Moore 1994, ss. 289–290
  13. ↑ Halpern, Paul. Einstein's Dice and Schrödinger's Cat. Perseus Books Group, 2015 — 157-bet. ISBN 978-0-465-07571-3. 
  14. ↑ Moore 1992, s. 4
  15. ↑ Hoffman, D.. Эрвин Шрёдингер. Мир, 1987 — 13–17-bet. 
  16. ↑ Moore 1992, ss. 278 ff..
  17. ↑ „Schrödinger, Erwin Rudolf Josef Alexander“ (Wayback Machine saytida 27 April 2011 sanasida arxivlangan) in Deutsche Biographie
  18. ↑ „Bombay University Names Refugee Scientist to Faculty“. Jewish Telegraphic Agency (1940-yil 20-may). 2016-yil 27-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 14-avgust.
  19. ↑ Bhaumik, Mani L. (2017). "Is Schrödinger's Cat Alive?". Quanta 6 (1): 75. doi:10.12743/quanta.v6i1.68.
  20. 1 2 Lakhtakia, Akhlesh. Models and Modelers of Hydrogen: Thales, Thomson, Rutherford, Bohr, Sommerfeld, Goudsmit, Heisenberg, Schrödinger, Dirac, Sallhofer. World Scientific, 1996 — 147–-bet. ISBN 978-981-02-2302-1. 
  21. 1 2 3 „Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger“. MacTutor History of Mathematics archive. 2017-yil 4-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 14-avgust.
  22. ↑ Daugherty, Brian „Brief Chronology“. Erwin Schrödinger. 2012-yil 9-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 10-dekabr.
  23. ↑ „A quantum leap to Clontarf“. 2020-yil 27-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 4-iyun.
  24. ↑ Fergusson, Maggie. Treasure Palaces: Great Writers Visit Great Museums. Profile, 10 November 2016. ISBN 978-1-78283-278-2. 
  25. ↑ „Erwin Schrödinger blue plaque“. openplaques.org. 2020-yil 10-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 10-iyun.
  26. ↑ Clary, David C. (2022). "Foreign Membership of the Royal Society: Schrödinger and Heisenberg?". Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science 77 (3): 513–536. doi:10.1098/rsnr.2021.0082.
  27. ↑ „Erwin Schrödinger - Important Scientists – The Physics of the Universe“. [www.physicsoftheuniverse.com](http://www.physicsoftheuniverse.com). 2023-yil 19-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 19-fevral.
  28. ↑ Watson, James D.; Stent, Gunther S.. The double helix: a personal account of the discovery of the structure of DNA, 1st Scribner, New York: Scribner, 1998. ISBN 978-0-684-85279-9. 
  29. ↑ Crick, Francis. What Mad Pursuit: A Personal View of Scientific Discovery. New York: Basic Books, 1988. ISBN 0-465-09137-7. 
  30. ↑ „Nuclear Files: Library: Biographies: Erwin Schrödinger“. 2023-yil 19-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 14-sentyabr.
  31. ↑ Schrödinger, Are There Quantum Jumps, 1952. http://www.ub.edu/hcub/hfq/sites/default/files/Quantum_Jumps_I.pdf (Wayback Machine saytida 11 April 2021 sanasida arxivlangan)
  32. ↑ Moore 1992, s. 194.
  33. ↑ Moore 1992, s. 10.
  34. ↑ Moore 1992, s. 482
  35. ↑ Mehra, J.; Rechenberg, H.. Erwin Schrödinger and the Rise of Wave Mechanics. Springer, 1987. ISBN 978-0-387-95179-9. OCLC 692702783. 

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]



"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Erwin_Schrödinger&oldid=6162870" dan olindi