Er Töshtük

Er Töstik 1885-yilda Vasiliy Radlov tomonidan qayd etilgan, asosan qirgʻizcha variantida mashhur boʻlgan Markaziy Osiyo ogʻzaki eposidir. Qirgʻiz tilidagi koʻrinishlarida u koʻpincha Manas dostoni tarkibiga kiritiladi. U boshqa til va madaniyatlardagi variantlarda ham mavjud, jumladan Tyumenning Sibir hududlaridagi qozoqlar va tatarlar orasida. Qayd etilgan variantlar 19-asr oʻrtalaridan buyon maʼlum. Radlov variantidan tashqari, 1965-yilda Sayakbay Karalayev aytgan doston ijrosiga asoslangan, Pertev Naily Boratav tomonidan fransuzcha tarjima ham nashr etilgan.

Doston Tarix-i Dovud Sultonda uchraydiganiga oʻxshash, oʻtish (din qabul qilish) haqidagi rivoyatni taklif etadi; unda oʻtish jarayonida soʻfiy avliyo Baba Tüklesning islomni qabul qilishida Oʻtemish Hojji faol rol oʻynaydi.

Tavsifi

„Er Töshtük“ tatarlar, qozoqlar, Ozarbayjon va Oltoy hududida yashovchi xalqlar orasida ham mashhur. Ammo ularda u kichik hajmli nasriy (oddiy hikoya) ertak sifatida maʼlum. Faqat qirgʻizlarda u yirik, monumentallashgan qahramonlik dostoni darajasiga yetgan.

Doston syujeti Töshtükning yovuz kuchlar bilan kurashi, yetti yil yer ostiga tushib ketishi, u yerda gʻayritabiiy qobiliyatlarga ega yordamchilarni topishi, turli hayvonlar bilan doʻstlashishi va koʻplab dushmanlarni yengib, yer ustidagi dono rafiqasi Kenjekeyga qaytib kelishi haqidagi voqealardan iborat. Bu voqealar qirgʻizlarning mifologik va kosmogonik tasavvurlaridan kelib chiqqan tushunchalar (yer osti dunyosi, oʻzi qaynab turadigan koʻl va uning sirli xususiyatlari, bir koʻzli maxluqlar, yer yuzidagi devlar, insoniy xususiyatlarga ega hayvonlar, yetti boshli yovuz kampirlar va boshqalar) bilan chambarchas bogʻlangan holda rivojlanadi.

Dostonning mavzusi va gʻoyasi bosh qahramon — Töshtük obrazi orqali ochiladi. Töshtük — soʻzida qatʼiy turadigan, nomusli, jasur, xalq qahramoni. U xalqning ashaddiy dushmanlari — Jez kampir, Qora dev, Koʻk dev, Shoyinquloq alp va Ajdarhoni yoʻq qiladi. Bu kurashda Töshtükka doʻst boʻlgan hayvonlar hamda toʻrt Maamitning roli katta.

Dostonda Töshtükning qahramonlik ishlari uchun maxsus yaratilgan Chalquyruq obrazi ham muhim oʻrin tutadi. Chalquyruq — bu faqatgina qahramon minadigan ot emas, balki uning doʻsti va maslahatchisi. Uning inson kabi gapira olishi qadimgi totemistik va animistik tasavvurlardan darak beradi.

Kenjekey obrazi — ayollarga xos barcha yaxshi fazilatlarni mujassam etgan yorqin timsol. U nihoyatda goʻzal va dono yor boʻlib, Töshtük boshiga tushadigan sinovlarni oldindan sezadi va unga sehrli buyumlar (uzuk, saqa, chayinchi) hamda Chalquyruqni beradi. Dostonda Koʻk devning qizi Gulayim obrazi Kenjekeyning davomchisi sifatida namoyon boʻladi.

Ereman (yoki Eleman) obrazi orqali chorvaga berilgan, dunyoga hirs qoʻygan, ochkoʻz boylar tasviri yaratilgan. Yer ostidagi dono ayol Biyti va qahramon Konokboy obrazlari ham bosh qahramon obrazini koʻp jihatdan toʻldiradi.

„Er Töshtük“ning 4 ta varianti maʼlum: 1869-yilda Vasily Radlov yozib olgan variant (1885-yilda „Shimoliy turk qabilalari xalq adabiyoti namunalari“ asarining 5-qismida chop etilgan) hamda sovet davrida yozib olingan J. Jamgʻirchiyev (1927), S. Karalayev (1939), K. Suranchiyevning nasriy variantlari. „Er Töshtük“ 1958-yilda rus tiliga, 1960-yilda fransuz tiliga tarjima qilingan.

Voqealar zanjiri

Asar qahramoni Töshtük moʻjizaviy holatda tugʻiladi va oʻsadi. Töshtükning Ilon Bapi xon orqali Temurxon yurtiga borib, u yerda kelinni olish uchun musobaqaga kirishi, bu musobaqada qahramonning oʻz kuchi bilan emas, balki ajoyib doʻstlari tufayli gʻalaba qozonishi fantastik ertakning qonuniyati kabi amalga oshadi. Masalan, Shalquyruq nafaqat chopqir ot, balki kelajakni bashorat qilish qobiliyatiga ega, turli xil sehr-jodularni biladigan, inson kabi gapirib, inson kabi harakat qiladigan muqaddas hayvondir. Yer ostida esa Töshtükka doʻst boʻlgan Jelayak, Tausogar, Koʻltavsar kabi qahramonlar mifologik xarakterlardir. Qadimgi odamlarning afsonaviy tushunchalariga koʻra, shamol, togʻ, suvning „egasi“ boʻlgan. Keyingi davrlarda ular badiiy tus olib, „doʻstlar shunday boʻlsa edi“ degan inson orzusini roʻyobga chiqaruvchi obrazlar sifatida qabul qilingan.

Personajlar

• Ernazar — Töshtükning otasi.
• Töshtük
• Kenjekey — Töshtükning rafiqasi
• Tavsogʻar — togʻni agʻdarish kuchiga ega boʻlgan ulkan kuch-qudrat egasi.
• Jelayaq — oylik olis joylarni bir lahzada bosib oʻtadigan tezlik egasi.
• Koʻltavsar — Koʻl suvini bir zumda yutib yubora oladigan odam
• Sakquloq — inson qulogʻi yetmaydigan joydan tovushni eshita oladi.
• Mistan.
• Bapi xon.
• Shoyinquloq.