Dianthus caryophyllus

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Dianthus caryophyllus chinnigul yoki pushti chinnigul deb nomlanuvchi chinnigul turkumiga mansub tur. U Oʻrta yer dengizi mintaqasida paydo boʻlgan boʻlishi mumkin, ammo soʻnggi 2000-yil davomida boshqa mintaqalarda ham yetishtirilganligi sababli uning aniq vatani nomaʼlum[1][2][3][4].

Taksonomiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Piter Binoit, Stilleben, frukt — Chinnigullar bilan natyurmort, 1618 yil

Chinnigullar 2000 yil avval yunon adabiyotida tilga olingan. Dianthus atamasi yunon botanigi Teofrast tomonidan kiritilgan va qadimgi yunoncha ilohiy („dios“) va gul („antos“) soʻzlaridan olingan[5]. „Chinnigullar“ nomi lotincha corona-ae, „gulchambar, gulchambar, chaplet, toj“[6] soʻzidan kelib chiqqan deb ishoniladi.

Karl Linney 1753-yilda oʻzining Plantarum turlarining birinchi jildida chinnigulni tasvirlab, unga Dianthus caryophyllus[7] nomini bergan.

Tavsif[tahrir | manbasini tahrirlash]

Dianthus caryophyllus boʻyi 80 sm gacha oʻsadigan koʻp yillik oʻsimlik. Barglari kulrang yashildan koʻk-yashilgacha, nozik, uzunligi 15 cm (6 in) gacha yetadi. Gullar yakka oʻzi yoki toʻpgul shaklida gullaydi. Asl tabiiy gul rangi yorqin pushti-binafsha rang, lekin qizil, oq, sariq, koʻk va yashil, shu jumladan, boshqa rangdagi navlar, shuningdek, rangli chiziqli oʻzgarishlar bilan bir qator oq rangdagi navlar ishlab chiqilgan. Xushboʻy, germafrodit gullari radial simmetriyaga ega[4].

Tarqalishi va oʻsish joyi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yovvoyi chinnigullar Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan Ispaniya, Italiya, Xorvatiya, Albaniya, Gretsiya va Turkiyada oʻsadi[8].

Dianthus caryophyllus
Dianthus caryophyllus gullari

Oʻstirish va foydalanish[tahrir | manbasini tahrirlash]

Chinnigullar yaxshi quritilgan, neytral va ozgina gidroksidi tuproqni va toʻliq quyoshni talab qiladi. Bogʻda ekish uchun koʻplab navlar yaratilgan[4]. Oddiy misollar: „Jina Porto“, „Helen“, „Led Romeo“ va „Red Rocket“. Ular tibbiy maqsadlarda, masalan, oshqozon va isitma uchun ishlatiladi. Ular xushboʻy hidi uchin tarixda sirka, pivo, sharob va salatlar uchun ishlatilgan[9].

D. caryophyllus bilan D. capitatus chatishtirish natijasida Paraburkholderia caryophylli bakterial viltga chidamli duragay olingan[10].

Xushboʻy hidsiz chinnigullar navlari koʻpincha erkaklar tomonidan ishlatiladi.

Kasalliklar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Chinnigullar navi
Gul kurtaklari
Dianthus caryophyllus

Anʼanaviy maʼnolar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Koʻpincha chinnigullar sevgi va hayratni ifodalaydi.

Chinnigul navlari

* Qizil atirgul bilan bir qatorda qizil chinnigullar sotsializm va ishchilar harakatining ramzi sifatida ishlatilishi mumkin va tarixan koʻpincha Xalqaro mehnatkashlar kuni (1-may) namoyishlarida ishlatilgan.

  • Xitoyda chinnigullar toʻylarda eng koʻp ishlatiladigan gul hisoblanadi[11].
  • Portugaliyada yorqin qizil chinnigullar 1974-yilda avtoritar Estado Novo rejimi agʻdarilganda ishlatilgan; shuning uchun bu oʻtish (davlat toʻntarishi bilan fuqarolik qarshiligining kombinatsiyasi natijasida yuzaga kelgan) chinnigullar inqilobi sifatida tanilgan.
  • Ochiq qizil chinnigullar hayratni, quyuq qizil esa chuqur sevgi va mehrni anglatadi.
  • Oq chinnigullar sof sevgi va omadni ifodalaydi, chiziqli (rang-barang) chinnigullar esa sevgini baham koʻrish mumkin emasligidan afsuslanishni anglatadi.
  • Gollandiyada oq chinnigullar shahzoda Bernhard bilan bogʻliq. U Ikkinchi Jahon urushi paytida bitta kiyim kiygan va Gollandiya aholisining bir qismi boʻysunish harakatida bu ishorani qabul qilgan. Urushdan keyin oq chinnigullar shahzoda, faxriylar va qarshilik xotirasining belgisiga aylandi.
  • Binafsha chinnigullar injiqlikni koʻrsatadi. Fransiyada bu anʼanaviy dafn marosimi guli boʻlib, yaqin kishining oʻlimi uchun hamdardlik uchun beriladi[12][13].
  • Chinnigullar yanvar oyida tugʻilganlar uchun tugʻilish gulidir[14].
  • Usmoniylar davridan beri qizil chinnigullar va lolalar Turkiyadagi masjidlarning ichki devor rasmlarida ishlatilgan. Koʻpincha lolalar Xudoni ifodalaydi, chinnigullar esa Muhammadning ramzidir. Biroq, bu gul naqshlari faqat masjidlarga xos emas, balki boshqa koʻplab Usmonli anʼanaviy sanʼat shakllarida ham qoʻllaniladi.
  • Ozarbayjonda qizil chinnigullar 1990-yildagi Qora yanvar voqealari, SSSR qoʻshinlari tomonidan mamlakat tinch aholisiga nisbatan zoʻravonlik bilan bostirilishi chogʻida guldan foydalanilganidan keyin motam ramziga aylandi.
  • Qoʻshma Shtatlarda AQShning sobiq prezidenti William McKinley qizil chinnigulni oʻzining omad keltiruvchi guli deb bilgan va uni koʻpincha kiyimiga taqib yurgan. 1901-yilda uning oʻldirilishidan soʻng , Ogayo shtati MakKinli sharafiga qizil chinnigulni davlat guli sifatida qabul qildi[15]

Chinnigulning rasmiy nomi diantus yunoncha „samoviy gul“[16] yoki yupiter guli degan maʼnoni anglatadi[17].

Portugaliya chinnigullar inqilobi xotirasiga bagʻishlangan devoriy rasm

Bayramlar va tadbirlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Chinnigullar koʻpincha maxsus kunlarda, ayniqsa onalar kuni va toʻylarda taqiladi. 1907-yilda Anna Jarvis onalar kunining ramzi sifatida chinnigulni tanladi, chunki bu onasining sevimli guli edi[18]. Bu anʼana AQSh va Kanadada may oyining ikkinchi yakshanbasida kuzatiladi. Anna Jarvis oq chinnigulni tanladi, chunki u ona mehrining pokligini ifodalashni xohladi[19][20]. Bu maʼno vaqt oʻtishi bilan oʻzgardi va endi onasi tirik odam qizil chinnigullar, agar u vafot etgan boʻlsa, oq chinnigullar taqiladi[21].

Dianthus caryophyllus

Koreyada chinnigullar hayrat, sevgi va minnatdorchilikni ifodalaydi. Qizil va pushti chinnigullar Ota- onalar kunida taqiladi (Koreya onalar kuni yoki otalar kuni aniq belgilanmaydi, lekin 8-mayda Ota-onalar kuni nishonlanadi). Baʼzida ota-onalar Ota-onalar kunida chap koʻkraklariga chinigullar taqishadi. Chinnigullar Oʻqituvchilar kunida (15-may) ham taqiladi[22].

Qizil chinnigullar 1- may kuni sotsializm va ishchi harakatining ramzi sifatida Avstriya, Italiya[23] va sobiq Yugoslaviyaning vorisi mamlakatlari kabi baʼzi mamlakatlarda taqiladi. Qizil chinnigullar Portugaliyadagi chinnigullar inqilobining ramzi sanaladi.

Yashil chinnigullar irlandiyalik yozuvchi Oscar Wilde tufayli mashhur boʻlgan. Yashil chinnigullar 20-asrning boshlarida gomoseksualizmning ramziga aylandi.


1990-yilda Ozarbayjonda sovetlarga qarshi qoʻzgʻolon boʻlib oʻtdi, unda 147 nafar ozarbayjon fuqarosi halok boʻlgan, 800 kishi yaralangan va 5 kishi bedarak yoʻqolgan. Chinnigullar Qora Yanvar fojiasining ramziga aylangan[24].

Oksford universitetida anʼanaviy ravishda barcha imtihonlarda talabalar chinigul taqib ishtirok etishadi; birinchi imtihon uchun oq, oraliq imtihonlar uchun pushti va oxirgi imtihon uchun qizil. Ushbu anʼanani tushuntiruvchi bir hikoyada aytilishicha, dastlab oq chinnigullar imtihonlar orasida qizil siyohda saqlangan, shuning uchun oxirgi imtihonda u butunlay qizil boʻlib qolgan. Odat 1990-yillarning oxirida paydo boʻlgan deb taxmin qilinadi[25].

Per-Jozef Redoute tomonidan chizilgan chinnigullar

Chinnigullar anʼanaviy nikohning birinchi yilligini ifodalovchi gulidir[26].

Hududiy subyekt va tashkilotlarning ramzlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Chinnigullar Ispaniya, Monako va Sloveniyaning milliy guli va Balear orollari avtonom hamjamiyatining viloyat gulidir. Ogayo shtati guli bu qirmizi chinnigullar. Shtat guli sifatida 1901-yilda oʻldirilgan va kiyimiga muntazam ravishda qizil chinnigullar taqib yurgan Ogayo gubernatori va AQSh prezidenti Uilyam MakKinli sharafiga tanlangan[27].

Ranglar[tahrir | manbasini tahrirlash]

„Moondust“ transgen navi

Chinnigullar tabiiy ravishda delphinidin pigmentini ishlab chiqarmaydi, shuning uchun koʻk chinnigullar tabiiy tanlanish yoʻli bilan paydo boʻlishi yoki anʼanaviy oʻsimliklarni koʻpaytirish orqali yaratilishi mumkin emas.

Taxminan 1996-yilda Florijene kompaniyasi genetik muhandislikdan foydalanib, petuniya va ajdargul gullaridan maʼlum genlarni ajratib, Moondust nomi bilan savdoga chiqarilgan koʻk rangli chinnigul navini hosil qildi. 1998-yilda Moonshadow deb nomlangan binafsha chinnigullar yaratildi[28]. 2004-yildan boshlab uchta qoʻshimcha koʻk-binafsha/binafsha navlari sotuvga chiqarildi[29].

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Med-Checklist: Dianthus caryophyllus
  2. Flora Europaea: Dianthus caryophyllus
  3. Blamey, M. & Grey-Wilson, C. (1989). Flora of Britain and Northern Europe. ISBN 0-340-40170-2
  4. 4,0 4,1 4,2 Huxley, A., ed. (1992). New RHS Dictionary of Gardening. Macmillan ISBN 0-333-47494-5.
  5. "What in Carnation?", Wall Street Journal, Off Duty Section, 23-24 October 2010, p.D1
  6. Cassell’s Latin Dictionary, Marchant, J.R.V, & Charles, Joseph F., (Eds.), Revised Edition, 1928
  7. Linnaeus, Carl „Tomus I“,. Species Plantarum (la). Stockholm: Laurentii Salvii, 1753 — 410 bet. 
  8. „The Euro+Med Plantbase Project“.
  9. Hans Wolfgang Behm: The flora around us. The colored book of flowers and flowers in gardens and house. Berlin 1966.
  10. Onozaki, T., Ikeda, H., Yamaguchi, T., and Himeno, M. (1998). introduction of Bacterial Wilt (pseudomonas caryophylli) resistance in Dianthus wild species to carnation. In „ISHS Acta Horticulturae III: New Floricultural Crops“, Considine, J. eds, Acta Horticulturae, Perth, Western Australia. pp. 127-132
  11. „Carnation Flower Meaning“.
  12. Anthony S. Mercatante (1976), The magic garden: the myth and folklore of flowers, plants, trees, and herbs, Harper & Row, p. 9, ISBN 0-06-065562-3, https://books.google.com/books?id=PZHfAAAAMAAJ&q=carnations+Jesus+christ+tears+virgin+mary 
  13. "The legend of the carnation", Library notes, Alabama Public Library Service, 1965, p. 6, https://books.google.com/books?id=SejoAAAAMAAJ&q=carnation+tears+cross 
  14. „Symbolic Meaning of Carnation | Teleflora“.
  15. Ohio Statehouse“. www.ohiostatehouse.org. Qaraldi: 29-iyul 2022-yil.
  16. „dianthus“. Merriam-Webster Online Dictionary. Merriam-Webster Online (2010). Qaraldi: 4-mart 2010-yil.
  17. „Care Information for Standard Carnation“. Calyx Flowers Floral Library. Calyx & Corolla, Inc. (2010). Qaraldi: 4-mart 2010-yil.
  18. Leigh Eric Schmidt. Consumer Rites: The Buying and Selling of American Holidays, reprint, illustrated Princeton University Press: , 1997 — 260 bet. ISBN 0-691-01721-2. 
  19. Louisa Taylor, Canwest News Service. „Mother's Day creator likely 'spinning in her grave'“. Vancouver Sun (11-may 2008-yil). Qaraldi: 7-iyul 2008-yil.
  20. „Mother's Day reaches 100th anniversary, The woman who lobbied for this day would berate you for buying a card“. NBC News. Associated Press (11-may 2008-yil). Qaraldi: 7-iyul 2008-yil.
  21. „Annie's "Mother's Day" History Page“. Qaraldi: 26-iyun 2008-yil.
  22. Eaves. „Teacher's Day“. korea.net (13-may 2016-yil). Qaraldi: 2-fevral 2017-yil.
  23. Keith Flett. „May Day“. Socialist Review (2002). 16-iyun 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-mart 2010-yil.
  24. „The night on which even the carnation shed tears“ (inglizcha). Hürriyet Daily News. Qaraldi: 26-fevral 2020-yil.
  25. „Why do students at Oxford University wear carnations to exams“. Qaraldi: 4-mart 2010-yil.
  26. Wedding anniversary#Flower gifts
  27. „Lawriter – ORC – 5.02 State flower“. Codes.ohio.gov. Qaraldi: 8-dekabr 2015-yil.
  28. Phys.Org website. 4 April 2005 Plant gene replacement results in the world’s only blue rose
  29. „GM Carnations in Australia. A Resource Guide“. Agrifood Awareness Australia (2004-yil noyabr). 8-may 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi.