Chigʻatoy ulusi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Chigʻatoy ulusi
chigʻ. Chaģatoy ulusi

[[Moʻgʻullar imperiyasi|]] Flag of the Mongol Empire 2.svg
1224-yilda — 1340-yilda


Timurid.svg [[Temuriylar imperiyasi|]]
 
Flag of the Chagatai Khanate.svg [[Moʻgʻuliston (qadimgi davlat)|]]


Chagatai Khanate late 13th century locator map.svg
XIII asrdagi Chigʻatoy ulusi
Poytaxti Olmaliq (tarixiy shahar) [1224—1266]
Qarshi [1318—1326]
Til(lar)i moʻgʻul tili (avval boshida)[1][2], chigʻatoy tili, fors tili
Dini Islom
Pul birligi pul (tarixiy pul birlik)
Maydoni 3 500 000 км² (1310)[3]
Sulola chingiziylar
xon
Meros boʻlib oʻtishi
[[Mo‘g‘ul imperiyasi]]
[[Moʻgʻuliston (qadimgi davlat)]]
[[Movarounnahr]]

Chigʻatoy (Jagʻatay) ulusi (Chigʻatoy oʻrdasi, Chigʻatoy xonligi, Chigʻatoy davlati) — Mo‘g‘ul imperiyasidan sonʻg 1224-yilda Oʻrta Osiyoda tashkil topgan moʻgʻul davlati. 1340-yilda ikki qismga boʻlinib ketgan. Chingizxonning oʻgʻli Chigʻatoy nomiga atalgan. Chigʻatoy ulusining rasmiy dini Islom dini edi.

Tarixi[tahrir]

Chingizxon tomonidan 2-oʻgʻli Chigʻatoy va uning merosxoʻrlariga hukmronlik uchun berilgan (1224) hududning nomi. Chigʻatoy ulusi Qashqar, Yettisuv va Movarounnahr yerlarini oʻz ichiga qamrab olgan.

Chigʻatoy ulusi 1340-yil

Koʻchmanchilik bilan shugʻullanuvchi moʻgʻullarning oʻtroq aholini boshqarish tajribasi yoʻqligi bois Chigʻatoyxon oʻziga tegishli ulusni boshqarishni avval xorazmlik Mahmud Yalavochga, soʻngra uning oʻgʻli Masʼudbekka (123889) topshiradi. Oʻzi esa umrining oxirigacha ukasi Oʻqtoy qoon saroyida bosh maslahatchi tarzida faoliyat koʻrsatadi. Chigʻatoy ulusidan olinadigan daromadlarning asosiy qismi Qoraqurumga joʻnatilgan. Qolgan qismini mahalliy aholidan tayinlangan oliy hokim ulus ehtiyojlari hamda qoʻshin xarajatlari yoʻlida sarf qilish huquqiga ega boʻlgan. Chigʻatoy ulusida ham Chingizxon barpo etgan moʻgʻullar davlatidek mehnatkash omma nafaqat moʻgʻul bosqoqlari, dorugʻalari, balki mahalliy zodagonlar va oqsuyaklar tomonidan ham ezilgan. Dehqonlar, hunarmandlar, kosiblar, chorvadorlar ilgaridan mavjud boʻlgan soliqlardan tashqari moʻgʻullar joriy qilgan yangi soliq va oʻlponlarni toʻlashga majbur edi. Oxir oqibat Chigʻatoy ulusining qishloq va shaharlarida moʻgʻullarga va yerlik zodagonlarga nisbatan noroziliklar kuchaygan, qoʻzgʻolonlar boʻlib oʻtgan. Shulardan biri Mahmud Torobiy qoʻzgʻoloni hisoblanadi. Chigʻatoy vafotidan soʻng Mangu qoon va Botuxon Chigʻatoy ulusini mulk sifatida tugatib, uni Tuli va Joʻji vorislari oʻrtasida taqsimlashga kelishib olishgan. 1251-yil imperiya poytaxti Qoraqurumda boʻlib oʻtgan qurultoyda Mangu qoon etib saylangach, chigʻatoy xonzodalarning koʻpchiligi Oʻktoy qoon avlodlari qatori qatl qilingan. Chigʻatoy ulusini Mangu qoon va Botuxon boʻlishib olganlar. Movarounnahr Botuxonga qaram boʻlib qolgan. XIII asrning 60-yillarida Chigʻatoyning 6farzandi Baydarning oʻgʻli Olgʻu (126165) chigʻatoylar hokimiyatini qayta tiklashga erishadi. Olgʻu vafot etgach, uning vorislari — Muborakshoh va Baroqxon mahalliy aholi bilan yaqinroq munosabatda boʻlish maqsadida musulmon dinini qabul qilganlar. 1266-yil Chigʻatoy ulusi xoni qarorgohi Yettisuvdan Movarounnahrga — Ohangaronga koʻchiriladi. Baroqxon hukmronligi vaqtida Xaydu koʻrsatmasiga muvofiq Masʼudbek tomonidan Buxoro qayta tiklanadi. Fargʻona vodiysida yangi shahar — Andijonga asos solinadi. Kebakxon (131826) davrida qarorgoh Qashqadaryoga koʻchiriladi, qadimgi Nasaf yaqinida Qarshi shahri barpo etiladi. Ulus Erondagi kabi maʼmuriy birliklar hamda soliq undiriluvchi tumanlarga (Fargʻona va Qashqarda — oʻrchin) taqsimlanadi, yagona pul birligikebakiyga oʻtiladi. Ammo moʻgʻul mulklarini birlashtirish va markazlashtirish maqsadida oʻtkazilgan maʼmuriy va moliyaviy islohotlar siyosiy tarqoklikka barham berishga qodir emas edi.

Ulusning qulashi[tahrir]

1340-yillarga kelib, Chigʻatoy ulusi aslida bir qancha mulklarga parchalanib ketdi. Ulusning sharqiy qismida Moʻgʻuliston tashkil topdi. Gʻarbiy qismida (Movarounnahrda) turli mulklar shakllandi. 1346-yilda chingiziy boʻlmagan amir Qazagʻon hokimiyatga keldi. Shunday qilib, 1370-yil Movarounnahrda Amir Temur saltanatining oʻrnatilishi chigʻatoiylar hokimiyatiga barham berdi.

XIV asr chigʻatoylarning ona tili[tahrir]

Arab sayohatchisi Ibn Battuta Chigʻatoy ulusining hukmdori Kebekxon (1318-1326) haqidagi maʼlumotlarga asoslanib, uning turkiy tilda gapirgani haqida maʼlumot beradi: Xon (Kebekxon) hayron boʻlib: «Yaxshi» deb aytgan[4]. Bu dalillar shuni koʻrsatadiki, Chigʻatoy ulusining chingiziylari XIV asr boshlarida turkiy tilining mahalliy qarluq shevasiga oʻtishgan.

Etnonim[tahrir]

Chingizxonning barcha oʻgʻillaridan faqat Chigʻatoyning oʻz ismi bilan atalgan sulolasi va bu sulola asos solgan davlatga paydo boʻlgan. Chigʻatoylar orasida toʻrtta urugʻ alohida ahamiyatga ega edi: arlot, jaloyir, qavchin hamda barlos. Baʼzi tadqiqotchilarning fikricha, «chigʻatoy» atamasi dastlab aynan Chigʻatoy qoʻshinini tashkil qilgan yuqorida nomlari sanab oʻtilgan moʻgʻul qabilalariga nisbatan qoʻllanilgan[5]. Movaranunnahrda XV asrda imtiyozli harbiy imtiyozli mulklarga ega boʻlgan koʻchmanchi turkiy qabilalar ham chigʻatoylarga aloqalari boʻlmasa ham oʻzlarini chigʻatoylardan hisoblashgan[6].

Chigʻatoy ulusi parchalangandan keyin XIV asr oʻrtalarida ikkita alohida davlat shakllandi. Chigʻatoy atamasi faqat gʻarbiy davlat ([[Temuriylar_imperiyasi|Temur davlati) va uning aholisi uchun saqlanib qoldi. Mirzo Haydar Dugʻlatiyning yozishicha, «Yangi tashkil etilgan ikki davlat aholisi» oʻzaro dushmanlik tufayli ular bir-birlarini har xil haqoratli nomlar bilan atashgan. Yaʼni: chigʻatoylar moʻgʻullarni jete, moʻgʻullar esa chigʻatoylarni qoraunaslar deb atashgan»[7].

1405-yilda Amir Temur vafotidan keyin mamlakatdagi siyosiy vaziyat keskin oʻzgardi. Sohibqiron davrida «chigʻatoy» atamasi butun mamlakat aholisiga emas, faqat harbiy sinfga tegishli aholiga nisbatan qoʻllanilgan boʻlsa, XV asrda u kengroq maʼnoga ega boʻldi: Movarounnahrning turkiy aholisining bir qismi, shu jumladan ilgari koʻchib kelgan qabilalar (masalan, qarluqlar), chigʻatoylar deb nomlana boshlagan[8]. Temuriylar elitasi vakillari, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur oʻzlarini turk, Bobur esa Andijon aholisini turklar deb hisoblashgan. U oʻz xotiralarida shunday yozgan edi: «Andijon aholisining hammasi turk; shaharda va bozorda turkiy tilini bilmagan odam yoʻq. Odamlarning nutqi adabiy nutqqa oʻxshaydi»[9].

Keyinchalik, Temuriylarning Muhammad Shayboniy bilan kurashi davrida, Movarounnahr aholisi, baʼzi manbalarda, yangi kelgan oʻzbeklardan farqli oʻlaroq, «chigʻatoy xalqi» (chigʻatoy eli) deb atalgan[10]. Etnografik maʼlumotlarga koʻra, mintaqa aholisining bir qismi XX asr boshlarida ham «chigʻatoy» nomini qatʼiy saqlagan.

Oʻzbeklar bilan bir qatorda Oʻzbekistonning janubi-sharqi hamda Tojikiston janubida «chigʻatoy tojiklari» ham boʻlgan. 1924-1925-yillarda ularning soni 63,500 ming nafarni tashkil etgan. Chigʻatoy tojiklari xarduriylar bilan birgalikda tojiklarning etnografik guruhlaridan biri boʻlib, o'ziga xosliklarini saqlab kelishgan. Garchi Chigʻatoyxon moʻgʻul boʻlgan boʻlsa ham chigʻatoy tojiklarining kelib chiqishi nomaʼlumligicha qolmoqda[11].

Adabiyot[tahrir]

  • Рашидаддин. Сборник летописей. Т. 2, М.Л, 1952-1960;
  • Бартольд В. В. Очерк истории Семиречья, Фрунзе, 1943.
  • Бартольд В. В. История культурной жизни Туркестана, Л., 1927.
  • Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тарихи. — Т., 1996;
  • Абдулғозийхон. Шажараи турк. — Т., 1992;
  • Ўзбекистон халқлари тарихи. 1-ж. — T., 1992.



  1. История Казахстана и Центральной Азии. — Билим, 2001. — С. 245. — 611 с. — ISBN 9785766724438
  2. Григорьев А. П. Монгольская дипломатика XIII-XV вв: чингизидские жалованные грамоты. — Изд-во Ленинградкого университета, 1978. — С. 12. — 134 с.
  3. Jonathan M. Adams, Thomas D. Hall and Peter Turchin (2006). "East-West Orientation of Historical Empires" (PDF). Journal of World-Systems Research (University of Connecticut). 12 (no. 2): 219–229.
  4. Ибрагимов Н. Ибн Баттута и его путешествия по Средней Азии. — Москва: Наука, 1988. — С. 99—100. — 128 с.
  5. Султанов Т. И. К историографии этнополитической истории улусов Джучи и Чагатая. Золотоордынское обозрение, Т. 5, № 1, 2017. С. 74—92.
  6. Тюркск. чаҕатаj — русск. чагатай-/джагатай- (Опыт сравнительного изучения старого заимствования)» // Тюркологический сборник 1971. Сборник памяти В. В. Радлова. М.: «Наука», Восточная литература (издательство)|Главная редакция восточной литературы, 1972. С. 167—205.
  7. Ибрагимов С. К. Материалы по истории казахских ханств XV—XVIII веков: (Извлечения из перс. и тюрк. сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 216. — 648 с.
  8. Народы Средней Азии и Казахстана, М.,1962, с.171.
  9. Бабур-наме. Перевод М.Салье. Ташкент. Главная редакция энциклопедий. 1992. с.30-31
  10. Трепавлов В. В. Шибаны: несостоявшийся этноним. Золотоордынское обозрение, Т. 7, № 2, 2019. С. 351—371.
  11. [1]