Catharanthus roseus

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Catharanthus roseus
Catharanthus roseus24 08 2012 (1).JPG
Ilmiy tasniflash
O‘simliklar
Yuksak oʻsimliklar
Gulli oʻsimliklar
Ikki urugʻpallalilar
Asterids
Gentianales
Apocynaceae
Catharanthus
C. roseus
Binar nomi
Catharanthus roseus

Sinonimlar
  • Vinca rosea L.
  • Pervinca rosea (L.) Gaterau
  • Lochnera rosea (L.) Rchb. ex Spach
  • Ammocallis rosea (L.) Small

(See also Synonyms section)

Markazi sariq rangli oq C. roseus gul

Catharanthus roseus chaqnoq koʻzlar, koʻz oʻsimligi, qabriston oʻsimligi, Madagaskar oʻsimligi, keksa xizmatkor, pushti gulqogʻoz nomlari bilan mashhur Apocynaceae oilasiga mansub gulli oʻsimlik turi. Bu oʻsimlik Madagaskarda kelib chiqqan va endemik tur hisoblanadi. Ammo boshqa joylarda bezak va dorivor oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Bu oʻsimlikdan saraton kasalligini davolashda ishlatiladigan vinkristin va vinblastin preparatlari olinadi[2]. Ilgari Vinca rosea sifatida Vinca turkumiga kiritilgan.

Uning xalq orasida tarqalgan koʻplab nomlari bor, ular orasida arivotaombelona yoki rivotambelona, tonga, tongatse yoki trongatse, tsimatiririnina va vonenina mavjud[3].

Tavsif[tahrir | manbasini tahrirlash]

Catharanthus roseus — doim yashil yarim buta yoki oʻt oʻsimlik boʻyi 1 m (39 in) gacha yetadi. Barglari oval choʻzinchoq, uxuuzunligi 2.5–9 cm (1.0–3.5 in), kengligi 1–3.5 cm (0.4–1.4 in) yaltiroq yashil, tuksiz, qarama-qarshi juftlikda joylashgan[4][5][6][7].

Ekologiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yovvoyi tabiatda C. roseus yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan oʻsimlik hisoblanadi. Biroq, u Avstraliya, Bangladesh, Hindiston, Malayziya, Pokiston va Amerika Qoʻshma Shtatlari kabi dunyoning subtropik va tropik hududlarida keng tarqalgan va tabiiylashtirilgan[4]. U Avstraliyada oʻsishga shunchalik yaxshi moslashganki, Gʻarbiy Avstraliya va Avstraliya poytaxti hududi[8] va Kvinslendning sharqiy qismlarida zararli begona oʻtlar roʻyxatiga kiritilgan[9].

Qizil markazli navli och pushti

Kultivatsiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manzarali oʻsimlik sifatida u quruq va ozuqaviy jihatdan tanqis sharoitlarda chidamliligi uchun qadrlanad. Toʻliq quyosh va yaxshi quritilgan tuproqni afzal koʻradi. Gul rangining oʻzgarishi (oq, binafsha, shaftoli, qizil va qizil-toʻq sariq), shuningdek, moʻtadil mintaqalarda sovuq oʻsish sharoitlariga chidamliligi uchun koʻplab navlar tanlangan. Diqqatga sazovor navlar orasida „Albus“ (oq gullar), „Uzum sovutgichi“ (atirgul-pushti; sovuqqa chidamli), Ocellatus guruhi (turli xil ranglar) va „Yalpiz sovutgichi“ (oʻrtasi qizil; sovuqqa chidamli)[4]. AQShda u koʻpincha „Vinka“ deb nomlanadi, ammo botaniklar uning identifikatsiyasini oʻzgartirgan va koʻpincha janubda yoʻllar boʻylab oʻsib borayotganini koʻrish mumkin.

Buyuk Britaniyada u Qirollik bogʻdorchilik jamiyatining bogʻdagi xizmatlari uchun mukofotiga sazovor boʻldi[10](2017-yilda tasdiqlangan)[11].

Foydalanadi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Anʼanaviy[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bu tur uzoq vaqtdan beri dorivor oʻsimlik sifatida yetishtiriladi[12]. Ayurvedada (Hind anʼanaviy tibbiyoti) uning ildizlari va kurtaklari ekstrakti zaharli boʻlsa-da, bir qancha kasalliklarga qarshi ishlatiladi. Anʼanaviy xitoy tabobatida undan olingan ekstraktlar diabet, bezgak va Xodgkin limfomasi kabi koʻplab kasalliklarga qarshi ishlatilgan[5]. 1950-yillarda vinka alkaloidlari, jumladan, vinblastin va vinkristin, diabetga qarshi dori-darmonlarni tekshirish paytida Catharanthus roseusdan ajratib olingan[13]. Ushbu tasodifiy kashfiyot vinblastin va vinkristinning kimyoterapevtik taʼsiri boʻyicha tadqiqotlarni kuchaytirishga olib keldi. Gʻarb farmatsevtika kompaniyalari tomonidan 2001-yilda C. roseus tomonidan ishlab chiqarilgan dori-darmonlarga nisbatan tarixiy mahalliy foydalanish va patent oʻrtasidagi ziddiyat biopiratlikda ayblanishiga olib keldi[14].

Dorivor[tahrir | manbasini tahrirlash]

Vinblastin va vinkristin, bir nechta saraton turlarini davolash uchun ishlatiladigan kimyoterapiya dori-darmonlari oʻsimlikda mavjud[15][16][17][18] va katarantin va vindolin alkaloidlarining birikmasidan biosintezlanadi[19]. Kichik hujayrali oʻpka saratonini davolashda qoʻllaniladigan yangi yarim sintetik kimyoterapevtik vosita vinorelbin[17][20] vindolin va katarantin[17][21][22] yoki vinka alkaloid leyrozidan tayyorlanishi mumkin[23]. Oʻsimlikdan insulinni ogohlantiruvchi vinkolin ajratilgan[24][25].

Periwinkle butasi
Dark pink colour
Turli xil ranglarda keladi

Biologiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Rosinidin — C. roseus gullarida topilgan pushti antosiyanidin pigmentidir[26]. Loxneritsin ildizlar tarkibida uchrovchi alkaloid[27].

Toksiklik[tahrir | manbasini tahrirlash]

C. roseus, agar odamlar tomonidan ogʻiz orqali isteʼmol qilinsa, juda zaharli boʻlishi mumkin. Oʻsimlikning barcha qismlari zaharli hisoblanadi. Isteʼmol qilingandagi simptomlar yengil oshqozon kramplari, yurak asoratlari, gipotenziya, tizimli falajdan iborat boʻlib, natijada oʻlimga olib keladi[28].

Fransuz botanigi Per Botoning soʻzlariga koʻra, uning zaharli xususiyatlari meksikaliklarga qadimdan maʼlum boʻlgan. Bu gulning nomlaridan biri boʻlgan vonenina, Malagasy tilidan „tavba guli“ degan maʼnoni anglatadi[29].

Galereya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Catharanthus roseus. World Checklist of Selected Plant Families (WCSP). Royal Botanic Gardens, Kew. Retrieved 4 August 2019.
  2. Moudi, Maryam; Go, Rusea; Yien, Christina Yong Seok; Nazre, Mohd. (4–noyabr 2013–yil). „Vinca Alkaloids“. International Journal of Preventive Medicine. 4-jild, № 11. 1231–1235-bet. ISSN 2008-7802. PMC 3883245. PMID 24404355.{{cite magazine}}: CS1 maint: date format ()
  3. de La Beaujardière, Jean-Marie, ed (2001). "Botanical scientific bames" (inglizcha). Malagasy Dictionary and Malagasy Encyclopedia. https://en.mondemalgache.org/bins/taxonLists?kingdom=B&order=1&range=C#catharanthusroseus. 
  4. 4,0 4,1 4,2 Huxley, A., ed. (1992).
  5. 5,0 5,1 Flora of China: Catharanthus roseus
  6. College of Micronesia: Catharanthus roseus
  7. Jepson Flora: Catharanthus roseus
  8. „Catharanthus roseus“. Orpheus Island Research Station – James Cook University. Qaraldi: 2-noyabr 2015-yil. [sayt ishlamaydi]
  9. „Factsheet – Catharanthus roseus“. Queensland Government. 12-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-noyabr 2015-yil.
  10. „RHS Plantfinder - Catharanthus roseus. Qaraldi: 12-yanvar 2018-yil.
  11. „AGM Plants - Ornamental“. Royal Horticultural Society (2017-yil iyul). Qaraldi: 24-yanvar 2018-yil.
  12. Nejat, Naghmeh; Valdiani, Alireza; Cahill, David; Tan, Yee-How; Maziah, Mahmood; Abiri, Rambod (2015). „Ornamental Exterior versus Therapeutic Interior of Madagascar Periwinkle (Catharanthus roseus): The Two Faces of a Versatile Herb“. The Scientific World Journal (inglizcha). 2015-jild. 982412-bet. doi:10.1155/2015/982412. ISSN 2356-6140. PMC 4312627. PMID 25667940.
  13. Heijden, Robert; Jacobs, Denise; Snoeijer, Wim; Hallard, Didier; Verpoorte, Robert (1–mart 2004–yil). „The Catharanthus Alkaloids:Pharmacognosy and Biotechnology“. Current Medicinal Chemistry. 11-jild, № 5. 607–628-bet. doi:10.2174/0929867043455846. ISSN 0929-8673. PMID 15032608.{{cite magazine}}: CS1 maint: date format ()
  14. Karasov, Corliss (2001). „Who Reaps the Benefits of Biodiversity?“. Environmental Health Perspectives. 109-jild, № 12. A582–A587-bet. doi:10.2307/3454734. JSTOR 3454734. PMC 1240518. PMID 11748021.
  15. Gansäuer, Andreas „Reductive C—C bond formation after epoxide opening via electron transfer“,. Metal Catalyzed Reductive C—C Bond Formation: A Departure from Preformed Organometallic Reagents, Topics in Current Chemistry Krische: . Springer Science & Business Media, 2007 — 25–52 bet. DOI:10.1007/128_2007_130. ISBN 978-3-540-72879-5. 
  16. Cooper, Raymond „Africa's gift to the world“,. Botanical Miracles: Chemistry of Plants That Changed the World. CRC Press, 2016 — 46–51 bet. ISBN 978-1-4987-0430-4. 
  17. 17,0 17,1 17,2 Keglevich, Péter; Hazai, Laszlo; Kalaus, György; Szántay, Csaba (2012). „Modifications on the basic skeletons of vinblastine and vincristine“. Molecules. 17-jild, № 5. 5893–5914-bet. doi:10.3390/molecules17055893. PMC 6268133. PMID 22609781.
  18. Raviña, Enrique „Vinca alkaloids“,. The evolution of drug discovery: From traditional medicines to modern drugs. John Wiley & Sons, 2011 — 157–159 bet. ISBN 978-3-527-32669-3. 
  19. Hirata, K. „Catharanthus roseus L. (Periwinkle): Production of Vindoline and Catharanthine in Multiple Shoot Cultures“,. Biotechnology in Agriculture and Forestry 26, Medicinal and Aromatic Plants Bajaj: . Springer-Verlag, 1994 — 46–55 bet. ISBN 978-3-540-56391-4. 
  20. Faller, Bryan A.; Pandi, Trailokya N. (2011). „Safety and efficacy of vinorelbine in the treatment of non-small cell lung cancer“. Clinical Medicine Insights: Oncology. 5-jild. 131–144-bet. doi:10.4137/CMO.S5074. PMC 3117629. PMID 21695100.
  21. Hardouin, Christophe; Doris, Eric; Rousseau, Bernard; Mioskowski, Charles (2002). „Concise synthesis of anhydrovinblastine from leurosine“. Organic Letters. 4-jild, № 7. 1151–1153-bet. doi:10.1021/ol025560c. PMID 11922805.
  22. Ngo, Quoc Anh; Roussi, Fanny; Cormier, Anthony; Thoret, Sylviane; Knossow, Marcel; Guénard, Daniel; Guéritte, Françoise (2009). „Synthesis and biological evaluation of Vinca alkaloids and phomopsin hybrids“. Journal of Medicinal Chemistry. 52-jild, № 1. 134–142-bet. doi:10.1021/jm801064y. PMID 19072542.
  23. Hardouin, Christophe; Doris, Eric; Rousseau, Bernard; Mioskowski, Charles (2002). „Concise synthesis of anhydrovinblastine from leurosine“. Organic Letters. 4-jild, № 7. 1151–1153-bet. doi:10.1021/ol025560c. PMID 11922805.
  24. Aynilian, GH; Weiss, SG; Cordell, GA; Abraham, DJ; Crane, FA; Farnsworth, NR (1974). „Catharanthus alkaloids. XXIX. Isolation and structure elucidation of vincoline“. Journal of Pharmaceutical Sciences. 63-jild, № 4. 536–8-bet. doi:10.1002/jps.2600630409. PMID 4828700.
  25. Yao, XG; Chen, F; Li, P; Quan, L; Chen, J; Yu, L; Ding, H; Li, C; Chen, L (2013). „Natural product vindoline stimulates insulin secretion and efficiently ameliorates glucose homeostasis in diabetic murine models“. Journal of Ethnopharmacology. 150-jild, № 1. 285–97-bet. doi:10.1016/j.jep.2013.08.043. PMID 24012527.
  26. Toki, Kenjiro; Saito, Norio; Irie, Yuki; Tatsuzawa, Fumi; Shigihara, Atsushi; Honda, Toshio (2008). „7-O-Methylated anthocyanidin glycosides from Catharanthus roseus“. Phytochemistry. 69-jild, № 5. 1215–1219-bet. doi:10.1016/j.phytochem.2007.11.005. PMID 18164044.
  27. „American Society of Plant Biologists“. August 2018.
  28. „Is Periwinkle Plant Poisonous or Toxic?“ (9-iyun 2020-yil).
  29. Boiteau, Pierre (1999). "vonenina" (fransuzcha). Dictionnaire des noms malgaches de végétaux. IV. Editions Alzieu. https://en.mondemalgache.org/bins/teny2/vonenina.