Bahoiylik

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Bahoiy E’tiqodi (Forscha: بهائی‎ ) – din hisoblanib, barcha dinlarga mansub asosiy qadriyatlarni tarannum etadi, hamda barcha insonlarning birdamligi va tengligini o’rgatadi.

1863 yilda Bahoulloh tomonidan o’rnatilib, bu din dastlab Eronda, keyinchalik Yaqin Sharq hududining boshqa qismlarida tarqaldi va bu hududlarda o’zining paydo bo’lishidan boshlab surunkali ta’qibga uchradi. Ayni paytda uning izdoshlari Bahoiylar deb atalib, ularning soni 5-7 million o’rtasida, dunyoning ko’pchilik davlatlari va hududlarida tarqalgan.

Bu din 19 asrning o’rtalarida Bobiy dinidan kelib chiqib, uning asoschisi Ollohning tez orada Iso yoki Muhammad tariqasida payg’ambar yuborishini o’rgatadi. 1863 yilda, o’z tug’ilgan zamini Erondan quvg’inga uchragan Bahoulloh o’zining o’sha payg’ambar ekanligini e’lon qildi. U tag’in uzoqroqqa, o’sha paytdagi Usmoniylarning Suriya hududiga,hozirgi Isroildagi Akko zindon-shahriga surgun etildi va o’n yildan ortiqroq muddatni unda o’tadi. 1892 yil uning olamdan o'tishidan so’ng, din yetakchisi bo’lish uning o’g’li Abdul-Baho/`Abdu'l-Bahá (1844-1921) zimmasiga tushdi, keyinchalik esa uning to’ng’ich o’g’il nabirasi Shawqi Afandi/Shoghi Effendi (1897–1957)ga o’tdi. Bahoiylar dunyo bo’ylab har yili din ishlarini boshqaruvchi mahalliy, hududiy va milliy Ruhoniy Kengashlarni saylaydilar, va har besh yilda esa, Milliy Ruhoniy Kengash a’zolari tomonidan Umumjahon Adolat Uyi saylanadi, qaysikim, butun dunyo Bahoiy jamoasining bu to’qqiz a’zodan iborat yuksak boshqaruvchi muassasasi Isroilda, Haifa shahrida, Bob maqbarasining yaqinida joylashgan.

Bahoiy ta’limoti ba’zi jihatlari bilan boshqa monoteistik dinlarga o’xshash: Xudo yagona va hamma narsaga qodir. Vaholanki, Bahoulloh ta’limotida din yagona Olloh tomonidan, tarix davomida dunyoviy dinlar asoschilari bo’lmish Ilohiy Mazharlar vositasida, tartibli va progressiv ravishda nozil bo’lishi yoritiladi; Bahoulloh va Bobdan oldingi davrlarda Budda, Muso, Iso, Muhammad bo’lgan. Shu tariqa, Bahoiylar asosiy dinlargagi ijtimoiy jihatdan amal va izohlari turli bo’lsada, ammo o’z maqsadida ular birdam deb qaraydi. Irqchilik va millatchilik tushunchalarini ochiq rad etib, barcha insonlar birdamligiga birdayin urg’u beriladi. Bahoiy ta’limotining markaziy maqsadi, bu barcha xalqlar, irqlar, qabilalar va sinflar farovonligini ta’minlovchi yagona dunyoviy tartibdir.

Bahoulloh tomonidan turli shaxslarga, ba’zi davlat hukmdorlariga yozilgan maktublarning bari yig’ilib, Bahoiy muqaddas bitiklari sifatida tartiblashtirilgan va uning tarkibiga uning o’g’li Abdul-Baho va uning darakchisi Bob tomonidan bitilgan mehnatlar kiritilgan. Bahoiy adabiyotidagi taniqli asarlar bu, Kitáb-i-Aqdas, Kitáb-i-Íqán, Ba’zi Savollarga Javoblar and Tong Darakchilari kitoblaridir.      

Etimologiya[tahrir]

Ingliz tilida Baha’i( O’zbekcha Bahoiy) so’zi Bahoiy E’tiqodiga nisbatan sifat kabi yoki Bahoulloh izdoshlariga qaratilgan termin kabi qo’llaniladi. Bu jumla so’z turkumidagi otga mansub emas va dinning o’zini anglatmaydi. U arabcha Baho (بهاء) so’zidan kelib chiqib, “shavkat” yoki “shuhrat” ma’nosini anglatadi, holbuki, Bahoiy so’zi aslida Arabchadan qarz olingan so’z va uning shaklllanishida faqatgina “i” suffiksi Fors tiliga oiddir.

"Bahaism" ( "Baha'ism") jumlasi hamon ishlatiladi, ko’pincha kamsitilingan hollarda.

Nimaga ishonadilar[tahrir]

Bahoiy ta’limoti va e’tiqodining negizini uch asososiy tamoyil tashkil etadi: Ollohning yagonaligi, dinlarning yagonaligi, va insoniyatning yagonaligi. Bu postulatlardan shunday ishonch kelib chiqadiki, Olloh o’z irodasini ilohiy mazharlar orqali namoyon etadi va bu mazharlarning maqsadi insoniyat xarakterini transformatsiya etish, hamda kimki bunga javoban hozir bo’lsa axloqiy va ruhiy sifatlarni rivojlantirishdir.

Bunday qarashga binoan din – zamondan zamonga qadar tartibga ega, birlashtirilgan va progressivdir.

Olloh[tahrir]

A white domed building
Sidney, Avstraliya, Inglsaidda joylashgan Bahoiy Ibodatxonasi

Bahoiy bitiklarida Olloh yagona, o’ziga xos, anglab bo’lmas, bilguvchi, mavjud, mangu va qudtratli bo’lib, butun koinotdagi borliqning yaratguvchisidir. Ollohning va koinotning mavjudligi avvali va oxiri yo’q abadiyat deb o’rgatiladi. Zero, Olloh bilan bevosita bog’lanish mumkin bo’lmasada, U o’z yaratmishidan voqif bo’lib, Ilohiy Mazharlar deyilmish elchilari orqali o’zining irodasi va maqsadini izhor etadi.

Bahoiy ta’limotiga binoan, Olloh insoniy idrok uchun o’ta yuksakdir, inson Ollohni to’la anglay olmaydi, yoki Uning batafsil va butkul siymosini yarata olmaydi. Shuning uchun, inson tomonidan Ollohni tushunish uning Mazharlari (ayon etguvchi, zohir etguvchi, namoyondalari) orqali zohir bo’lguvchi zuhurlar (nozil etilgan so’z, vahiy) vositasida amalga oshadi. Bahoiy dinida monoteizmga xos bo’lgan muhim ahamiyatga ega urg’ular berilgan va Ollohga uning darajasi va qiyosini atash orqali murojaat etiladi (masalan, Qudratly yoki, Sevguchi). Bahoiy ta’limotida Ollohga nisbatan qo’llaniladigan sifatlar, xudojo’ylikni insoniy tilga o’girishda, hamda, kishiga ruhiy salohiyati rivoji yo’lida Ollohga ibodat qilar ekan, mana shu sifatlarga diqqatini jamlashida yordam beradi deb hisoblanadi.    

Bahoiy ta’limotiga asosan, inson maqsadi bo’lmish – Ollohni tanish va sevish darajasiga – ibodat, mushohada, boshqalarga xizmat kabi vositalar orqali erishiladi.

Tarixi[tahrir]

Fayl:47Sevruguin.jpg
1910-20-yillarda Erondagi bir guruh Bahoilar (Fotograf – Antoin Sevruguin)

1844-yil 23 mayda, Sherozda Said Ali Muhammad(Bob) (Bob, arabchada eshik manosini anglatadi) oʻzini Qoim, Mahdiy deb eʼlon qiladi. Minglarcha inson Bobga ishonib „Bobiy“ boʻldi. Dindagi bu olgʻalamalar va eski dinga qaraganda yangicha fikrlarni oʻrtaga chiqishi Eronda koʻp bosqinlarga sabap boʻldi. 1850-yil Tabriz shahrida Bob otib oʻldirildi va yana bir qancha bobiylar ham turli hil usullar bilan oʻldirildi. Bob elganidan keyin Bobiylarga Mirza Husain Ali (Bahoulloh) boshliqlik qildi.

Bahoulloh va u bilan birga boʻlganlar Bogʻdotga surgun qilinadilar.1863-yil Bahoulloh, Bob bir vaqtlar kelishini bashorat qilgan inson oʻzi ekanligini va butun dunyo bir davlat kabi yashaydigan, urushlar boʻlmaydigan Mahdiy davri keganligini eʼlon qiladi va Bahoiy dini haqida maʼlumotlar berdi. Bahoulloh hayotini 40 yilini Usmonli İmperiyasida oʻtkazadi. 1863-yil 12 dekabrda Edirnaga boradi va u yerda 5 yil yashaydi.

Bahoiylarning markazi Isroildagi Hayfa shahridadir. 1868 yili Bahoulloh oilasi va unga iymon keltirgan insonlar bilan oʻsha davrda Usmonliga kirgan Akka Qal’asiga surgun qilinadi. Hozirda u yer Isroilga kiradi. Bahoulloh u yerda oʻlgunucha yashaydi. Akkani yonidagi Hayfa shahri shuning uchun ham Bahoiylar dunyo markazi boʻldi.

Din asoslari[tahrir]

  • Butun dinlarning kelib chiqishi birdir. (Ohirgi din İslom yoki bahoiylik emas, bundan keyin ham boshqa dinlar keladi)
  • İnsoniyat olami bir-butundir.
  • Din bilim va aql bilan mos boʻlishi kerak.
  • İrq va dinga qarab ajratishlar yoʻq qilinishi kerak.
  • Erkak va Ayol tengdir.
  • Umumiy tinchlik uchun harakat qilish kerakdir.
  • Taʼlim majburiydir.
  • Erkin fikrlash bilan haqiqat qidirlishi kerakdir.
  • Juda ham boylik va juda ham kambagʻallik yoʻq qilinishi kerak.

Muqaddas yozuvlar va ibodat[tahrir]

Muqaddas kitoblar

Umumiy qonun-qoidalarni oʻz ichiga olgan diniy-muqaddas kitoblari Akdes(Maʼnosi Eng Muqaddas Kitob) va Iqan(Tavrot, Injil va Qur'ondagi bazi oyatlarni oʻz ichiga oladi), Saqlangan Soʻzlar (Kalimati Maknuna), Boʻrining Ogʻli Risolasi kitoblaridir. Bahoiylar, butun diniy kitoblar umumiy bir sistemaning parchasi ekanligiga va butun insoniyatning umumiy meʼrosi ekanligiga ishonadilar.

Ibodat

Bahoiylik dinida duo, namoz va roʻza kabi farzlar bor. Namoz bir oʻzi qilinadgan ibodatdir va bu dinda toʻplanib namoz oʻqish yoʻqdir. 2 martdan 21 martgacha roʻza tutadilar.

Bahoiy dinida Tinchlik[tahrir]

Dunyoda tinchlik oʻrnatish mumkin Tinchlikka insonlarni eski tushunchalariga koʻra, dahshat va vahshiylik yetishamizmi, yoki hozir, oʻz irodamiz bilan unga quchoq ochamizmi? Bu butun dunyo ahlining oʻz tanlovi.

Dunyoning bir-butun mamlakat boʻlishi Dunyo insoniyatning vatani boʻlishi va boshqarilishi uchun butun insonlarning bir ekanligiga ishonch keltirish kerak. Bu haqda maktablarda, va boshqa yerlarda butun millatlarga maʼLumot berilishi kerak.

Millatchilik va irqchilik Tinchlikning eng kotta toʻsigʻidir.

Boy va Kambagʻalning orasidagi oʻlchab boʻlmaydigan farq dunyoni urush eshigga olib kelgan sababdir.

Bahoulloh shunday deydi:‘Dunyo-bir mamlakat, insonlar esa uning fuqarolaridir.’ Dunyodagi hamma millatlarni sevish, oʻz millatini sevishdir.

Diniy tortishmalar tarih boʻyicha koʻp urushlarga sabab boʻlgan va rivojlanishga katta toʻsiq boʻlgan.

Ayollarning erkinligi, İkki jinsning tengligi tinchlikning shartlaridan biridir.

Butun din va irqlar birdir: „Shubhasiz, qaysi millatga oid boʻlsin qaysi dinga sigʻinsin butun insonlar bitta Tangrining qullaridir.“

Boshqa dinlar koʻzi bilan Bahoiylik[tahrir]

Bir qancha maʼlumotlarga koʻra, bahoiy diniy oqimlar qatoriga kiradi. baʼzi qarashlarga koʻra XIX-asrda tashkil topgan, butun dinlarni bir qilishga harakat qilgan insonparvar va tinchlik tarafdori dindir. bahoiy dinini qabul qilganlar orasida bu dinni Ibrohimiy dinlarga kiradi deb hisoblaydiganlar bor. Islom, Hristian va Yahudiy dinlarining bu dinga qarshi chiqganliklarini asosiy sababi ularning „ohirgi din va ohirgi paygʻambar“ ga ishonishlari edi. Chunki bu uch dinda ham ohirgi paygʻambarga iymon keltirilgan.

Bahoiy ibodatxonalari[tahrir]

Fayl:Wilmette.jpg
Chikagodagi Bahoiy ibodatxonasi

Bahoiy ibodatxonalari butun dinlarga mansub insonlarning ovoz chiqarmaslik sharti bilan bilganlaricha ibodat qilishlari mumkun boʻlgan makonlardir. Hozirgi kungacha har bir qitʼada 1 tadan, yaʼni 7 ta ibodatxona qurilgan.

Ularning hammasini 1 ta qubbasi va 9 ta kirishi bor.(bu dunyoda 9 ta din bor ekanligini bildiradi)

Birinchisi Ashgabat shahrida 1908 yilda qurilgan. 1938-yilgacha hizmat bergan bu ibodatxona Sovet hukumati tomonidan yopildi. 1962-yilda zilzila oqibatida buzildi.

1953-yilda Chikagoning janubida ibodatxona qurildi.

Qolgan ibodatxonalar quyidagi mamlakatlarda: Uganda(Kampala), Avstraliya (Sidney), Germaniya (Frankfurt), Panama (Panama City), G'arbiy Samoa (Apia), Hindiston (New Dehli)

1986-yilda bitirilgan Hindistondagi ibodatxona bir qancha memoriy mukofotlar oldi.

Havolalar[tahrir]

Shuningdek[tahrir]

Manbalar[tahrir]