Axillesning tovoni

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Korfu Axilleionidagi Axilleas Thniskon haykali (oʻlayotgan Axilles).

Axilles tovoni[1] (yoki Axilles toʻpigʻi[2][3]) umumiy kuchga qaramay, zaif boʻlib yiqilishga olib kelishi mumkin. Mifologik kelib chiqishi jismoniy zaiflikni nazarda tutsa-da, halokatga olib kelishi mumkin boʻlgan boshqa atributlar, fazilatlardagi idiomatik iboralar keng tarqalgan.

Kelib chiqishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yunon mifologiyasida, Axillesni goʻdaklik chogʻida, halok boʻlishi bashorat qilingan. Uning oʻlimiga yoʻl qoʻymaslik uchun onasi Tetis Axillesga tengsiz kuch taqdim etishi kerak boʻlgan Stiks daryosiga olib borgan. Uning tanasini suvga botiradi, lekin uni tovonidan ushlab turgan joyi daryo suviga tegmasdan qoladi. Axilles koʻplab buyuk janglardan omon qolgan jangovar qahramon boʻlib ulgʻaygan.

Yogʻ boʻyoqlari (1625) Tetis maʼbudasi Piter Pol Rubens tomonidan Hades orqali oʻtadigan Stiks daryosiga Axillesni botirmoqda. Orqa fonda paromchi Charon oʻliklarni qayigʻida daryo boʻylab oʻtkazmoqda.

Axillesning oʻlimi GomerningIliada“ dostonida Gektor tomonidan bashorat qilingan boʻlsa-da, lekin u keyinchalik yunon va rim sheʼriyati va dramasida Troya urushi nomini bilan tasvirlangan[4]. Urushdagi afsonalarda Axilles[5][6][7] oʻqqa tutilgan va tovoniga tekgan oʻqdan (ehtimol zaharlangan boʻlishi mumkin) vafot etgani aytiladi[8]. Iliada Axillesning insoniy oʻlimi, xudolar va qahramonlar oʻrtasidagi keskin raqobatni taʼkidlash uchun afsonani maqsadli ravishda aytish mumkin[9].

Ifoda sifatida[tahrir | manbasini tahrirlash]

"Ojizlik hududi, zaif nuqta" degan maʼnoni anglatuvchi ibora sifatida „Axilles tovoni“ning qoʻllanilishi faqat 1840-yilga toʻgʻri keladi, lekin 1810-yilda ham Samuel Teylor Kolerijning „Irlandiya, Britaniya Axillesining zaif tovoni“ iborasi qoʻllanilga (Oksford inglizcha lugʻati)[10].

Anatomiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Axilles tendonining Axilles nomi bilan atalgan eng qadimgi yozma yozuvi 1693-yilda Gollandiyalik anatomist Filipp Verheyen tomonidan yozilgan. Oʻzining keng qoʻllaniladigan Corporis Humani Anatomia matnida u tendonning joylashishini tasvirlab berdi va odatda „Axilles shnuri“ deb nomlanishini aytgan[11][12].

Buzoqning gastroknemius, soleus va plantaris mushaklarining katta va koʻzga koʻringan tendoniga, tendo axilleus yoki Axilles tendoni deyilgan. Bu odatda Axillesning oʻlimiga sabab boʻlgan jarohatining joyi bilan bogʻliq. Tendonlar avaskulyardir, shuning uchun oʻq zaharlanmagan boʻlsa, bunday shikastlanish halokatli boʻlishi ehtimoldan yiroq emas[13].

Yana qarang[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Merriam-Webster“.
  2. meaning in the Cambridge English Dictionary“ (inglizcha). dictionary.cambridge.org. Qaraldi: 29-sentabr 2019-yil.
  3. Definition of Achilles heel by Lexico“ (inglizcha). Lexico Dictionaries | English. 29-sentabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-sentabr 2019-yil.
  4. E.g. Ovid, Metamorphoses 12.580-619.
  5. „Who was Achilles?“ (inglizcha). The British Museum Blog (15-oktabr 2019-yil). Qaraldi: 24-dekabr 2019-yil.
  6. „Ancient History“ (inglizcha). HISTORY. Qaraldi: 24-dekabr 2019-yil.
  7. „Apollodorus, Epitome, book e, chapter 5, section 3“.
  8. See P. J. Heslin, The Transvestite Achilles: Gender and Genre in Statius’ Achilleid, Cambridge: Cambridge University Press: 2005, 166-169.
  9. Nelson, Thomas J. (2021). „Achilles' Heel: (Im)mortality in the Iliad. Omnibus. 82-jild. 7–9-bet.
  10. „Home : Oxford English Dictionary“ (inglizcha). www.oed.com. Qaraldi: 29-sentabr 2019-yil.
  11. Veheyen, Philip (1693), Corporis humani anatomia, Leuven: Aegidium Denique, p. 269, https://archive.org/stream/corporishumanian00verh#page/268/mode/2up, qaraldi: 12 Mar 2018, "Vocatum passim chorda Achillis, & ab Hippocrate tendo magnus. (Appendix, caput XII. De musculis pedii et antipedii, p. 269)" Axillesning tovoni]]
  12. Klenerman, L. (2007-yil aprel). „The early history of tendo Achillis and its rupture“. The Journal of Bone and Joint Surgery. British Volume. 89-B-jild, № 4. 545–547-bet. doi:10.1302/0301-620X.89B4.18978. PMID 17463129. {{cite magazine}}: sana kiritilishi kerak boʻlgan parametrga berilgan qiymatni tekshirish lozim: |date= (yordam)
  13. Anagnostopoulou, Sophia; Mavridis, Ioannis (2013). „Achilles' death: anatomical considerations regarding the most famous trauma of the Trojan War“. J Trauma Acute Care Surg. 74-jild, № 3. 946–947-bet. doi:10.1097/TA.0b013e31828272ad. PMID 23425764.