Avtonom robot

Avtonom robot – bu inson boshqaruvisiz harakat qiladigan robot. Uning tarixiy misollariga kosmik zondlar kiradi. Zamonaviy misollari esa oʻzi harakatlanuvchi changyutgichlar va oʻzi yuradigan avtomobillardir.

Zavodlardagi konveyer liniyalarida ishlaydigan sanoat robot qoʻllari ham avtonom robotlar hisoblanishi mumkin, ammo ularning avtonomligi yuqori darajada tashkil etilgan muhit va harakatlanish qobiliyatining yoʻqligi tufayli cheklangan.

Robotlar avtonomiyasining tarkibiy qismlari va mezonlari

Oʻzini zaryadlash

Toʻliq jismoniy avtonomiyaning birinchi sharti robotning oʻzini zaryadlay olish xususiyatidir. Bugungi kunda bozorda mavjud boʻlgan batareyada ishlovchi robotlarning koʻpchiligi zaryadlash stansiyasini topib, unga ulanib zaryad oladi, Sony kompaniyasining Aibo kabi ayrim oʻyinchoq robotlari esa oʻz batareyalarini zaryadlash uchun toʻliq mustaqil ravishda dok stansiyasiga aniq joylashib ulanadigan qobiliyatga ega.

Oʻzini zaryadlash „propriotsepsiya“ga, yaʼni oʻzining ichki holatini sezishga asoslanadi. Batareyani quvvatlash misolida robot propriotseptiv tarzda batareya quvvati kamayganini sezadi va quvvatlagichni izlaydi. Yana bir keng tarqalgan propriotseptiv sensor issiqlikni nazorat qilish uchun moʻljallangan. Robotlar odamlar yaqinida va murakkab sharoitlarda avtonom tarzda ishlashi uchun propriotsepsiyani yanada takomillashtirish zarur. Keng tarqalgan propriotseptiv sensorlarga issiqlik, optik va taktil sezgirlar, shuningdek, Xoll effekti (elektr) kiradi.

Atrof-muhitni idrok etish

Eksterosepsiya – bu atrof-muhitni idrok etishdir. Avtonom robotlar oʻz vazifalarini bajarish va muammolardan qochish uchun turli xil atrof-muhit sensorlariga ega boʻlishi shart. Avtonom robotlar sensor nosozliklarini aniqlay oladi va bu nosozliklar tufayli yuzaga keladigan ishlash samaradorligiga taʼsirni kamaytirishga qodir^[1].

Keng tarqalgan ekstroretseptiv sensorlarga elektromagnit spektr, tovush, teginish, kimyoviy (hid), harorat, turli obyektlargacha boʻlgan masofa va balandlikni oʻlchash vositalari kiradi.

Baʼzi robotlashtirilgan oʻt oʻrish mashinalari oʻtning oʻsish tezligini aniqlash orqali oʻz dasturlarini moslashtirib, maysazorni mukammal darajada saqlab turadi. Shuningdek, baʼzi changyutgich robotlarida ifloslik detektorlari mavjud boʻlib, ular qancha ifloslik yigʻilayotganini sezadi va bu maʼlumotdan foydalanib, maʼlum bir joyda uzoqroq tozalash kerakligini belgilaydi.

Vazifani bajarish

Avtonom xatti-harakatning keyingi bosqichi amalda jismoniy vazifani bajarishdir. Tijorat istiqbolini koʻrsatayotgan yangi soha uy-roʻzgʻor robotlari boʻlib, 2002-yilda iRobot va Electrolux kompaniyalari tomonidan kichik changyutgich robotlarni ommaviy ishlab chiqarish boshlangan. Bu tizimlardagi intellekt darajasi yuqori boʻlmasa-da, ular kontaktli va kontaktsiz sensorlar yordamida keng maydonlar boʻylab harakatlanadi va uylardagi tor joylarda yoʻnalish oladi. Bu robotlarning ikkalasi ham oddiy tasodifiy harakatlanishdan koʻra qamrovni oshirish uchun maxsus algoritmlardan foydalanadi.

Avtonom vazifalarni bajarishning keyingi darajasi robotdan shartli vazifalarni bajarishni talab etadi. Masalan, xavfsizlik robotlari buzgʻunchilarni aniqlash va ularning joylashuviga qarab maʼlum tarzda javob qaytarish uchun dasturlashtirilishi mumkin. Misol uchun, Amazon kompaniyasi 2021-yil sentyabr oyida uyni kuzatish, xavfsizlikni taʼminlash va keksalarga gʻamxoʻrlik qilish uchun oʻzining Astro robotini ishga tushirdi.

Avtonom robototexnikadagi ochiq muammolar

Avtonom robototexnikadagi bir qator ochiq muammolar sunʼiy intellektni rivojlantirishdagi umumiy yoʻnalishga emas, balki sohaning oʻziga xos xususiyatlariga tegishlidir. George A. Bekeyning „Autonomous Robots: From Biological Inspiration to Implementation and Control“ („Avtonom robotlar: biologik ilhomdan amalga oshirish va nazoratgacha“) kitobida taʼkidlanishicha, bu muammolar robotning toʻgʻri ishlashini va mustaqil ravishda toʻsiqlarga duch kelmasligini taʼminlash kabi masalalarni oʻz ichiga oladi. Avtonom robotlarning harakatlanishini nazorat qilish va rejalashtirish uchun, ayniqsa ular guruh boʻlib hamkorlikda ishlayotganda, kuchaytiruvchi oʻrganish usuli qoʻllanilgan^[2].

Energiya avtonomiyasi va ozuqa izlash

Haqiqiy sunʼiy hayotni yaratish bilan shugʻullanadigan tadqiqotchilar nafaqat aqlli boshqaruv, balki robotning ozuqa izlash (bu energiya va ehtiyot qismlarni oʻz ichiga oladi) orqali oʻz resurslarini topish qobiliyati bilan ham qiziqadi.

Bu masala xulq-atvor ekologiyasi, ijtimoiy antropologiya va inson xulq-atvori ekologiyasi fanlaridagi avtonom ozuqa izlash muammosi bilan bogʻliq; shuningdek, robototexnika, sunʼiy intellekt va sun’iy hayot sohalariga ham taalluqlidir^[3].

Tizimli barqarorlik va real sharoitlardagi moʻrtlik

Avtonom robotlar haqiqiy dunyodagi kutilmagan oʻzgarishlarga hamon juda taʼsirchanligicha qolmoqda. Hattoki quyosh nurining toʻsatdan tushishi natijasida koʻrish tizimlarining ishdan chiqishi yoki kutilmagan joy relyefi notekisliklari kabi kichik oʻzgarishlar ham butun tizimning ishdan chiqishiga olib kelishi mumkin. Bu moʻrtlik robototexnikaning tizimli muammo ekanidan kelib chiqadi, bunda istalgan moduldagi (idrok etish, rejalashtirish, harakatga keltirish) kamchilik butun robotning ishiga putur yetkazishi mumkin^[4].

Manbalar

↑ Ferrell, Cynthia (March 1994). "Failure Recognition and Fault Tolerance of an Autonomous Robot". Adaptive Behavior 2 (4): 375–398. doi:10.1177/105971239400200403. ISSN 1059-7123. http://dx.doi.org/10.1177/105971239400200403.
↑ Matzliach, Barouch; Ben-Gal, Irad; Kagan, Evgeny (2022). "Detection of Static and Mobile Targets by an Autonomous Agent with Deep Q-Learning Abilities". Entropy 24 (8): 1168. doi:10.3390/e24081168. PMID 36010832. PMC 9407070. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=9407070.
↑ Kagan E., Ben-Gal, I., (2015). Search and Foraging: Individual Motion and Swarm Dynamics (268 Pages) (PDF), CRC Press, Taylor and Francis, 23 June 2015.
↑ Brondmo, Hans Peter. „Inside Google's 7-Year Mission to Give AI a Robot Body“. Wired (ingliz (Amerika)). ISSN 1059-1028. Qaraldi: 2025-08-25.

Havolalar

Vikiomborda „Autonomous robots“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor.

[1] Ferrell, Cynthia (March 1994). "Failure Recognition and Fault Tolerance of an Autonomous Robot". Adaptive Behavior 2 (4): 375–398. doi:10.1177/105971239400200403. ISSN 1059-7123. http://dx.doi.org/10.1177/105971239400200403.

[MBK-2] Matzliach, Barouch; Ben-Gal, Irad; Kagan, Evgeny (2022). "Detection of Static and Mobile Targets by an Autonomous Agent with Deep Q-Learning Abilities". Entropy 24 (8): 1168. doi:10.3390/e24081168. PMID 36010832. PMC 9407070. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=9407070.

[3] Kagan E., Ben-Gal, I., (2015). Search and Foraging: Individual Motion and Swarm Dynamics (268 Pages) (PDF), CRC Press, Taylor and Francis, 23 June 2015.

[Brondmo-4] Brondmo, Hans Peter. „Inside Google's 7-Year Mission to Give AI a Robot Body“. Wired (ingliz (Amerika)). ISSN 1059-1028. Qaraldi: 2025-08-25.

[1]

[2]

[3]

[4]