Avtomobil transporti

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Avtomobil transporti -yuk va yo‘lovchilarni relssiz yo‘llarda tashishga mo‘ljallangan transport turi. Xalq xo‘jaligining barcha tarmoqlarida keng foydalaniladi. Bajaradigan ishi-ga qarab umumiy foydalanilmaydigan (ayrim korxonalar, tashkilotlar uchun xizmat qiladigan) Avtomobil transporti hamda qaysi tashkilotga mansubligidan qat’i nazar yo‘lovchi va yuk tashuvchi umumiy foyda-lanishdagi Avtomobil transporti ga bo‘linadi. Shuningdek shaxsiy foydalanishdagi yengil va yuk avtomobillari, avtobuslar ham mavjud (q. Avtomobil). Avtomobillarning har qanday yo‘llarda yura olishi, yo‘lni tez o‘zgartira olishi, yuk ortish va tushi-rish joylariga bevosita bora olishi, yuk hamda yo‘lovchilarni bir transport turidan ikkinchisiga o‘tkazmay tashish-ga imkon beradi. Natijada yo‘lovchi va yuk tashish tezlashadi. Avtomobil transporti sanoat va qishloq xoʻjaligi, markazlashgan tartibda xalqaro, shaharlararo va mahalliy yo‘llarda ta-shishda qo‘llaniladi. Avtomobil transporti aviatsiya, den-giz va daryo transporti, shuningdek temir yoʻl transporti bilan uzviy bog‘langan. Avtomobil transporti uncha uzoq bo‘lmagan masofalar uchun foydalanishda eng qulay transport turi hisoblanadi. Shu bilan birga boshqa transport turlarida tashish noqulay bo‘lgan yuklar, xususan, tez buziladigan mahsulotlarni uzoq, masofalarga tez va qulay yetkazib berishda ham ko‘p foydala-niladi.Avtomobil transporti 19-asr oxirida paydo bo‘ldi, 20-asr ning 20-y.laridan qisqa masofalarga yuk va yo‘lovchi tashishda temir yoʻl va daryo trans-porti bilan raqobat qila boshladi. Avto-mobil sanoatining rivojiga qarab, tez sur’atlarda taraqqiy etdi. Mamlakatlar avtomobil parkining asosiy qismi yi-rik ixtisoslashtirilgan yuk va yo‘lovchi tashish korxonalari va birlashmalari tarkibiga kiradi. Bu esa mehnat unum-dorligini yuqori sur’atlarda o‘stirish va Avtomobil transporti vositalaridan samarali foydala-nishni ta’minlaydi.Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mam-lakatlarda tashilgan yuklarning umumiy hajmida Avtomobil transporti hissasi katta salmoqqa ega. Buyuk Britaniya, Fransiya, GFR, Yaponiya, Kanada, Rossiyada Avtomobil transporti taraqiy etgan. AQShda yuk avtomobil parki turli sa-noat va savdo kompaniyalari, korxonalar va ayrim shaxlarga tegishli bo‘lib, jami avtotransport vositalarining 10% umu-miy foydalanishdagi yuk tashish kompa-niyalariga to‘g‘ri keladi.O‘zbekistonda A.T. 20-asr boshlarida paydo bo‘ldi, unga qadar ot-ulov asosiy transport vositasi bo‘lgan. Dastlabki avtobus katnovi 1906 y.da Farg‘ona — Marg‘ilon marshrutida yo‘lga qo‘yilgan. Toshkentda birinchi avtobus 1909 y.dek. da qatnay boshladi, 1910 y. chet ellarda ishlab chiqarilgan 8 ta kichik va 1 ta 40 o‘rinli avtobus ishladi.1921 y.da Avtomobil transporti ixtiyorida 40 yengil va 15 yuk avtomobili hamda Toshkent avto-mobil ta’mirlash ustaxonasi bo‘lgan. 30-y.larda Avtomobil transporti rivojlanishi bilan qattiq qoplamali yo‘llar qurilishi boshlandi, ta’mirlash va texnik xizmat ko‘rsatish korxonalari, kadrlar tayyorlaydigan o‘quv yurtlari ochildi. 1939 y. 25 iyul-da O‘zbekiston Avtomobil transporti xalq komissarligi tashkil etildi. 50-y.larda avtotransportda yuk va yo‘lovchilar tashish o‘sdi. 60—80-y.larda respubli-kada avtotransport vositalarining tur tarkibi ko‘paydi. 1991 y.ga qadar O‘zbekiston xalq xo‘jaligida asosan Rossiya ("ZIL", "Moskvich" — Moskva shahri; "GAZ" yuk va "Volga" yengil avtomo-billari — Nijniy Novgorod shahri; "Ka-mAZ" — Naberejniye Chelni shahri; "Jigu-li" — Tolyatti shahri; "UAZ" — Ulyanovsk shahri; "Ural" — Chelyabinsk vil. Miass shahri; "PAZ" — Pavlovo shahri), Ukraina ("LAZ" — Lvov shahri; "KrAZ" — Kremenchuk shahri; "ZAZ" — Zaporoje shahri), Belorussiya ("MAZ" — Minsk shahri; "BelAZ" — Jodi-no shahri), Gruziya ("KAZ" — Kutaisi shahri) re-spublikalarida ishlab chiqarilgan yuk va 138engil avtomobillari, avtobuslari ishla-tildi. O‘zRning yuk mashinalari saroyla-rida vazifasiga ko‘ra ixtisoslashtiril-gan (o‘t o‘chirish, un, paxta, don, qurilish materiallarini tashish, sanitariya va boshqalar) avtomobillar bor. Respublikada xalq xo‘jaligining sanoat, qishloq xoʻjaligi, qurilish, suv xo‘jaligi, aloqa, savdo, sog‘liqni saqlash, kommunal xo‘jaligi, madaniyat, mudofaa va boshqa tarmoqlarida ixtisoslash-tirilgan yirik avtotransport korxona-lari mavjud. Ular vazifasiga ko‘ra umu-miy foydalanilmaydigan ichki ishlab chiqarish Avtomobil transporti ga kiradi.O‘zR da yo‘lovchilar tashishga mo‘ljallangan 14,7 ming avtobus, 5 ming-dan ko‘proq yengil taksi mashinalari ish-ladi. Respublika bo‘yicha 2892 avtobus marshrutlarida (jumladan 593 shahar, 1768 shahar atrofi, 532 shaharlararo, 142 xalqaro) avtobuslar qatnadi. Avtobuslar bilan har kuni 5 mln.ga yaqin yo‘lovchi ta-shiladi, 27avtovokzal, 120 avtostansiya xizmat ko‘rsatadi. Faqat shaharlardagi avtobus marshrutlarida turli markadagi 3 mingga yaqin avtobus qatnaydi (1999). 1996 y.da O‘zR da jami transport turla-ri yuk oborotining 28,9% Avtomobil transporti hissasiga to‘g‘ri keldi, yuk oboroti 8135,3 mln.tkm, tashilgan yuk 733,2 mln.t, 1t yuk tashish-ning o‘rtacha masofasi 10,1 km bo‘ldi; avtobuslarda 22779 mln. yo‘lovchi, yengil taksilarda 62,7 mln. yo‘lovchi tashildi.O‘zbekiston xalq xo‘jaligi tasarru-fida turli maqsadlardagi va markadagi 199,7 ming yuk avtomobillari (uning 55 mingdan ortiqrog‘i o‘zi ag‘daruvchi), 35,4 ming avtobuslar, 45,9 ming yengil avto-mashinalar xizmat ko‘rsatadi (1995).90-y.lar boshidan aholiga yengil av-tomobillardan tashqari yuk avtomobil-lari hamda avtobuslarni sotib olishga ruxsat berilishi natijasida shaxsiy avtotransport soni va tur tarkibida ham jiddiy o‘sish kuzatildi. Respubli-kada fuqarolarning mulki bo‘lgan va mamlakatda hamda chet ellarda ishlab chiqarilgan 788,2 ming yengil, 16,9 ming yuk avtomobillari, 2,6 ming avtobuslar, 419,1 ming mototransport (mototsikl, motoroller va boshqalar) vositalari bor (1995). 1996 y.da O‘zbekistonning har 1000 aholisiga 43 ta yengil avtomobil to‘g‘ri keldi (ulardan 39 tasi shaxsiy foydala-nishda).Umumiy foydalaniladigan yuk va yo‘lovchilar tashuvchi Avtomobil transporti ning yirik kor-xonalari "O‘zavtotrano davlat-aksiyador-lik korloratsiyasi (1993) tarkibiga kira-di (respublika yuk avtoparkining 14%, avtobus parkining 46,8%; 1999).Tarmoq korxonalari uchun texnik xo-dimlar 12 mutaxassislik bo‘yicha Tosh-kent avtomobil va yo‘llar instituti (1972) da, Qo‘qon (1945), Nukus (1965), Buxoro (1969), Urganch (1981), Toshkent (1986) avtomobil va yo‘llar texnikumlarida tayyorlanadi. Avtomobil transporti-ning nazariy-amaliy masalalari, ilg‘or texnologiya va fan yutuqlari targ‘iboti "O‘zbekiston avtotransporti" jur. (1993; rus tilida), "O‘zbekiston avtomo-bilchisi" (1990; o‘zbek va rus tillarida) gaz.da yoritiladi.Baxtiyor Avazov.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil