Avstriya adabiyoti

Avstriya adabiyoti (nemischa: Österreichische Literatur) asosan nemis tilida yozilgan boʻlib, nemis adabiyoti bilan chambarchas bogʻliqdir^[1].

Shakllanishi

XIX asrdan boshlab, Avstriya koʻplab roman va hikoya mualliflari uchun markazga aylandi. Bu davrda Adalbert Stifter, Arthur Schnitzler, Franz Werfel, Stefan Zweig, Franz Kafka, Thomas Bernhard, Joseph Roth va Robert Musil kabi yozuvchilar ijod qildilar. Ularning asarlari inson ruhiyati, jamiyatdagi axloqiy inqirozlar va Yevropa sivilizatsiyasining murakkab kechinmalarini chuqur tahlil etgan. Sheʼriyatda esa Georg Trakl, Rose Ausländer, Franz Grillparzer, Rainer Maria Rilke va Paul Celan kabi shoirlar Avstriya adabiyotining eng yuksak choʻqqilarini zabt etgan. Ularning ijodi falsafiy chuqurlik, lirizm va zamonaviylik ruhi bilan ajralib turadi. Zamonaviy davrda mashhur dramaturg va yozuvchilar orasida Elfriede Jelinek hamda Peter Handke alohida oʻrin tutadi. Robert Menasse va Karl-Markus Gauß esa oʻzining esse va madaniy tanqid yoʻnalishidagi asarlari bilan tanilgan. Garchi Avstriya meʼmorchilik va musiqa anʼanalarda dunyo miqyosida tan olingan boʻlsa-da, avstriyalik yozuvchilar XIX asrgacha klassik adabiyot kanoniga kira olmagan. Hatto XVIII asr boshlarida Vena shahriga tashrif buyurgan Lady Mary Wortley Montagu shunday yozgan edi: u „shahar madaniyat markazi boʻlishiga qaramay, birorta yozuvchi yoki adibni uchratmagani“dan hayratga tushgan.

Bunga bir necha sabablarni keltirish mumkin. Birinchidan, sanʼat turlari asosan imperator saroyi doirasida mavjud boʻlgan va madaniyat siyosiy vosita, yaʼni targʻibot sifatida qaralgan. Barokko uslubidagi hashamatli saroylar, imperator portretlari yoki musiqa buyurtmalari bu maqsadga juda mos edi, biroq adabiyot bunday siyosiy maqsadlar uchun foydali emas deb hisoblangan va shu sababli u ragʻbatlantirilmagan. Ikkinchidan, nemis adabiyotining kech shakllanishi ham buna sabab boʻlgan. Garchi koʻplab asarlar nemis tilida yozilgan boʻlsa-da, ularning koʻpchiligi XVIII asr oxirigacha klassik darajaga yetmagan. Faqat Goethe va Schiller ijodi bilan nemis adabiyoti jahon miqyosida tanila boshlagan. Avstriyada esa davlat kitoblarni shafqatsiz tarzda senzura qilgan. Masalan, Goethening mashhur „Yosh Verterning iztiroblari“ romani sevgi va oʻz joniga qasd mavzulari tufayli Germaniyada koʻplab taqlidiy oʻlim holatlariga sabab boʻlgan, natijada koʻp joylarda taqiqlangan. Avstriyada esa hukumat Goethening barcha asarlarini man qilgan. Bu holat imperatritsa Maria Theresa tashkil etgan „Poklik komissiyasi“ faoliyati bilan bogʻliq boʻlib, u axloqni saqlashni maqsad qilgan, ammo aslida intellektual hayotni boʻgʻib qoʻygan. Asosiy sabab esa Avstriyaning madaniy tafakkurida edi. Madaniyatshunos Carl Emil Schorske taʼkidlaganidek, Avstriya „mutaasib katolik, hissiyotga boy va shaklga asoslangan madaniyat“ga ega edi. Bu dunyoqarash asosan boʻsh vaqtga ega aristokratiya orasida shakllangan boʻlib, keyinchalik pastki tabaqalar tomonidan ham taqlid qilingan. Bu mentalitet yomon emasdi; goʻzallik va xayolotga urgʻu berish Venani Yevropaning eng yirik musiqa markaziga aylantirishda muhim rol oʻynadi. Biroq, bunday muhit adabiyot uchun qulay zamin yaratmadi. Shunga qaramay, XIX asr oxiridagi Avstriya liberalizatsiyasi yozuvchilar uchun yanada erkin va ijodiy muhit yaratdi va natijada mamlakatda adabiy yuksalish davri boshlandi.

Zamonaviy yozuvchilar

Kitob nashrlari, jurnallar, ommaviy oʻqishlar va adabiy mukofotlar roman yozuvchilari, dramaturglar, proza ustalari, essechilar va shoirlarni oʻz ichiga olgan koʻplab adiblarning faoliyatini belgilab boradi. Ularga Marie Anders, Reinhold Aumaier, Zdenka Becker, Adelheid Dahimène, Dimitré Dinev, Martin Dragosits, Klaus Ebner, Günter Eichberger, Olga Flor, Karin Geyer, Thomas Glavinic, Constantin Göttfert, Marianne Gruber, Egyd Gstättner, Wolf Haas, Klaus Händl, Ludwig Laher, Gabriel Loidolt, Wolfgang Kauer, Daniel Kehlmann, Michael Köhlmeier, Melamar, Hanno Millesi, Gabriele Petricek, Judith Nika Pfeifer, Wolfgang Pollanz, Doron Rabinovici, Julya Rabinowich, Sophie Reyer, Kathrin Röggla, Gudrun Seidenauer, Linda Stift, Erwin Uhrmann, Vladimir Vertlib, Philipp Weiss, Christine Werner, Peter Paul Wiplinger kabi ijodkorlar kiradi.

Manbalar

↑ „Eine kurze Geschichte der Literatur in Österreich : Menschen – Bücher – Institutionen – Institut für Germanistik an der Universität Wien“ (de-DE). Qaraldi: 2021-yil 25-oktyabr.

Adabiyotlar

Heer, Friedrich: Der Kampf um die österreichische Identität. Böhlau Verlag, Wien 1981/1996/2001, ISBN 3-205-99333-0
Herz-Kestranek, Miguel, Konstantin Kaiser and Daniela Strigl (Ed.): In welcher Sprache träumen Sie? Österreichische Exillyrik. Verlag der Theodor Kramer Gesellschaft, Wien 2007, ISBN 978-3-901602-25-2
Zeman, Herbert and Fritz P. Knapp (Ed.): Geschichte der Literatur in Österreich. 7 volumes, Akademische Druck- und Verlagsanstalt, Vienna 1994ff., Vol. 1: ISBN 978-3-201-01611-7, Vol. 2: ISBN 978-3-201-01721-3 and ISBN 978-3-201-01812-8, Vol. 7: ISBN 978-3-201-01687-2
Zeyringer, Klaus: Österreichische Literatur seit 1945. Haymon Verlag, Innsbruck 2001, ISBN 978-3-85218-379-4
Žmegač, Viktor (Ed.): Kleine Geschichte der deutschen Literatur. Von den Anfängen bis zur Gegenwart. Marix, Wiesbaden 2004. ISBN 3-937715-24-X

Havolalar

[1] „Eine kurze Geschichte der Literatur in Österreich : Menschen – Bücher – Institutionen – Institut für Germanistik an der Universität Wien“ (de-DE). Qaraldi: 2021-yil 25-oktyabr.

[1]