Askiya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Askiya (arab, zakiy – oʻtkir zehnli, hozirjavob) – oʻzbek xalq ogʻzaki ijodi turi; folklor janri; ikki va undan ziyod kishi yoki guruhning xalq yigʻinlari (sayil, toʻy, bayram)da ma’lum mavzu boʻyicha badiiy soʻzda tortishuvi. Taraflar ba’zan davrada, ba’zan qarama-qarshi oʻtirgan, turgan yoki yurgan holda tez javob berishga, oʻz javoblarini loʻnda, serma’no, latif, ta’sirli, jozibali va kulgili chiqarishga harakat qiladilar. Javob topishda qaysi taraf mavzu, janr doirasidan chetlashsa yoki soʻz tanlashda pala-partishlikka yoʻl qoʻysa oʻsha taraf yengilgan hisoblanadi. Tomoshabin oʻz kulgisi va ehtirosli qiyqiriqlari bilan taraflar va ularning javoblariga baho berib boradi; mazmundor, serqochirim A.dan zavqlanadi, sayoz va qoʻpollaridan ranjiydi. A.ning mazmunli, serzavq, kulgili chiqishida taraflardan hozirjavoblik, badihagoʻylik, shuning-dek mavzuga aloqador keng va chuqur ma’noli soʻzlarni topa bilish, yuz, koʻz, qoʻl, tana harakatlaridan, tovush va imo-isho-698ralardan oʻrinli foydalana bilish talab etiladi.A. turlarini mukammal egallagan, katta davralarda tortisha oladigan ki-shilar askiyachi, askiyaboz deb ataladi. Turkistonda bunday kishilar badihagoʻy nomi bilan yuritilgan. Askiyachi tilning keng imkoniyatlarini puxta egallagan, soʻz oʻyini, qochirim, hazil-mutoyiba, kinoya, tashbih, kesatiq, oʻxshatish, mubolagʻa, mashara kabi hajv san’ati vositalaridan ustalik bilan foydalana oladigan boʻlishi lozim. A. tortishuvida zakiylik, hozir-javoblik asosiy me-zon hisoblanadi. A.ning vazifasi kulgi chiqarish orqali kishilarning kayfiyatini rostlash, ularga zavq baxsh etish, mu-ayyan mavzu doirasida ularning bilimlarini yanada kengaytirish, aklini, fikrini charxlash, ziyrak, hozirjavob boʻlishga da’vat etish, shu bilan birga turmushdagi va ayrim kishilar xulqidagi kamchiliklar ustidan yengil kulgi uygʻotishdir. A.ning payrov, qofiya, radif, tutal, oʻxshatdim, boʻlasizmi, bahri bayt, safsata, "gulmi-siz, jambilmisiz, rayhonmisiz", shi-rinkorlik, afsona, rabbiya, laqab kabi turlari bor. A. oʻzbek xalqi orasida koʻp asrlardan beri mavjud boʻlib, uning dastlabki shakli urugʻchilik davrida paydo boʻlgan. Alohida janr sifatida, asosan, 15-asrdan shakllangan. Bu davrda Mir Sarbirahcha, Mavlono Burhonilang, Said Gʻiyosiddin sharfa, Mavlono Xa-lil Sahof, Muhammad Badaxshiy kabi mashhur askiyachilar yashagan. Bular ora-sida eng iste’dodlisi va atoqlisi Mavlono Abdulvose’ munshiy boʻlgan. 18 – 19-asrlarda A., ayniqsa, Fargʻona vodiysi va Toshkentda rivojlangan. Bachqir qishlogʻi (Fargʻona vodiysi)da Dexlon yuzboshi Shernazarov (1860– 1942) va Zangiota qishlogʻi (Toshkent)da Saidahmad askiyachi (1880– 1940) kabi mashhur askiyachilar oʻtgan. Ularning an’analarini 20-asrning 40 – 60-yillarida Erka qori Karimov, Mamayusuf Tilla-boyev, Yusufjon Shakarjonov, Rasul qori Mamadaliyev, Aka Buxor Zokirov va boshqa da-vom ettirdilar. Keyingi yillar Tursun-buva (Ijroqoʻmbuva) Aminov, Mamaroziq Ishoqov, Rahmatqul va Abdullajon Yasha-rovlar, Abdulhay Maxsum Qozoqov, Ma-majon Madaminov, Toshkentda aka-uka Shojalilovlar A. rivojiga katta hissa qoʻshdilar. 50-yillardan A. konsert da-sturlariga ham kiritildi. Lutfixonim Sarimsoqova, Joʻraxon Sultonov, Ma’murjon Uzoqov, Muhammadjon Mirzayev, Gʻanijon Toshmatov, Gavhar Rahimova, Soyib Xoʻjayev kabi san’atkorlar A.ni teatr sahnasiga olib chiqib, tomoshabinlarga manzur qilganlar. Hozir ham bay-ram, sayillar va toʻy marosimlarida A. musobaqalari, kechalari va hokazo oʻtkazib turiladi, askiyachilarning respublika koʻriklari uyushtiriladi. 1960-yillarda Toshkent Davlat Universiteti va San’atshunoslik instituti fol-klor ekspeditsiyalari koʻplab A. aytishuvlarini yozib oldi. A. payrovlari yozil-gan plastinkalar chiqarildi. "Askiya" hujjatli filmi (rejissyor M. Qayumov) yara-tildi.A. ogʻzaki va yozma adabiyotda ham uch-raydi: "Alpomish", "Kuntugʻmush" do-stonlarida A.ga xos qochirimlar, soʻz oʻyinlariga boy parchalar bor. Navoiyning "Majolis un-nafois", K. Yashinning "Tor-mor" dramasi va boshqa asarlarda A. vositasida yaratilgan maroqli epi-zodlar, tili A. yordamida individu-allashtirilgan personajlar mavjud. Hozir A.ning payrov turi ayniqsa keng rivoj topgan.Ad.: Muhammadiyev R., Askiya, T., 1970; Qodirov M.X., Oʻzbek xalq tomosha san’ati, T., 1981.Komil Imomov, Muhsin Qodirov.

Adabiyotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil