Ashure

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Ashure
Aşure (1).JPG
Ashure
Turi desert
Milliy oshxona  Turkiya  Yunoniston  Armaniston  Bolgariya
Asl nomi Aşure
Kelib chiqishi Kichik Osiyo
Asosiy komponentlari yormalar, loviya, quritilgan mevalar, mevalar, yongʻoqlar, ziravorlar

Ashure (turkcha: Aşure) yoki Nuh pudingi, Nuhning shirinligi) turk, yunon, arman, bolgar oshxonalarining taomi[1] don, loviya, mevalar, quritilgan mevalar va yongʻoqlardan tashkil topgan shirin boʻtqa[2]. Turkiyada u butun yil davomida xizmat qiladi, lekin ayniqsa islom taqvimining birinchi oyi Muharram oyida.

Etimologiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

„Ashure“ soʻzi arabcha ʿạsẖwrạʾ ashūrā dan olingan boʻlib, „oʻninchi“[3] degan maʼnoni anglatadi.

Turk anʼanalarida bu taom asosan Muharram yoki Ashuro oyining 10-kunida, shuningdek, Islom qamariy taqvimida Muharram oyining 10-kunidan keyin tayyorlanadi. Shialar orasida bu motam kuni sifatida tanilgan, chunki bu kunda shia shahidlarini, birinchi navbatda Husayn ibn Alini xotirlash; Sunniylar uchun bu Muso paygʻambar (Muso) va Isroil oʻgʻillarini fir’avn qoʻshinlaridan qutqargani uchun Allohga minnatdorchilik bildirish uchun ixtiyoriy roʻza tutish kunidir. Evliya Chalabiy oʻzining sayohat kitobida oshuraga shunday taʼrif beradi: "Ashura — Muharram oyining oʻninchi kunida pishirilishi kerak boʻlgan boʻtqa.

Shuningdek, turk tilida Ash (Aş) aralash boʻtqa maʼnosini bildiradi. Bu soʻz forscha „ashur“ soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, aralashtirish maʼnosini bildiradi[4].

Tarix va anʼanalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Afsonaga koʻra, Nuhning kemasi Ararat togʻida toʻxtaganida, Nuhning oilasi bu voqeani maxsus taom bilan nishonlashga qaror qilishdi. Ularning zaxiralari deyarli tugab qolganligi sababli, qolgan hamma narsa birga pishirilgan: asosan don, quritilgan mevalar va boshqalar. Turk oilalarida bu voqea xotirasiga ashura tayyorlanib, kambagʻallarga, qoʻni-qoʻshni, doʻst va qarindoshlarga tarqatiladi[5][6].

Ashuro musulmon yilidagi muhim kun boʻlib, yahudiylarning „Kaforat kuni“ yoki Yom Kipurga toʻgʻri keladi va butun dunyodagi musulmonlar tomonidan Muso paygʻambar sharafiga nishonlanadi[7][8][9][10]. Muharram oyining oʻninchi kuni, Ashuro ham Karbalo jangining tugashini anglatadi va shia islomi uchun alohida kun hisoblanadi. Turk va Bolqon soʻfiylari (ayniqsa, bektoshilar) orasida ashura sogʻlik, shifo, xavfsizlik, muvaffaqiyat va maʼnaviy ozuqa uchun maxsus duolar bilan tayyorlanadi. Ashura islomiy va islomgacha boʻlgan koʻplab madaniyatlarning eʼtiqodlarining atributidir va shuning uchun bu kunda sodir boʻlgan deb hisoblangan koʻplab ruhiy voqealarni xotirlash uchun tayyorlangan; masalan:

  • Hazrati Odam alayhissalom tavbasi tufayli Alloh taolo tomonidan qabul qilindi.
  • Nuh kemasi oʻz sayohatini tirik qolgan yoʻlovchilar bilan yakunladi.
  • Dengiz yorilib, Fir’avn qoʻshini yoʻq qilinganda Isroil xalqi asirlikdan ozod qilindi.
  • Iso osmonga koʻtarildi va hokazo.[11].
  • Husayn ibn Alining shahidligi.

Armancha versiyasi anushapur deb ataladi, baʼzan quritilgan oʻrik mevali shoʻrva[12][13], armanlar uni Rojdestvo va Yangi yil arafasida tortiq qilishadi. Bu taom yangi yil dasturxonining muhim qismi boʻlib, u koʻpincha quritilgan mevalar, yongʻoqlar va anorlar bilan bezatilgan[14].

Tayyorlanishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Aşure kaseleri.JPG

Taomning kaloriyaliligi tufayli ashura yilning sovuq oylarida pishirilgan va isteʼmol qilingan deb ishoniladi, ammo hozir  uni butun yil davomida isteʼmol qilish mumkin.

Ashurening yagona retsepti yoʻq va mintaqa va oilaga qarab farqlanadi.

Anʼanaga koʻra, taom kamida yetti ingredientni oʻz ichiga oladi. Shu bilan birga, „oʻninchi“ mavzusiga muvofiq kamida oʻnta ingredientdan foydalanish kerak, degan fikr bor, alaviylar esa har doim oʻn ikkitadan foydalanadilar. Bularga bugʻdoy, arpa, guruch, oq loviya, noʻxat, shakar (yoki uzumdan olingan melas kabi boshqa mahsulotlar), xurmo, anor, quritilgan mevalar (olma, oʻrik, smorodina, xurmo, anjir, nok, mayiz) va yongʻoqlar (bodom, findiq va yongʻoq). Bundan tashqari, koʻplab oshpazlar apelsin va limon qobigʻini qoʻshadilar. Anis urugʻlari, kunjut urugʻlari, qaragʻay yongʻoqlari, qora zira urugʻlari, mahaleb oʻriklari, anor yadrolari, pista, kardamon, doljin, chinnigullar, muskat yongʻogʻi va xushboʻy qalampir. Baʼzi oʻzgarishlar qizilmiyaning likyori, atirgul suvi yoki apelsin gullari suvi bilan taʼmlanadi. Don va dukkaklilar mahsulotlarni aralashtirib, keyin qaynatiladi va quritilgan mevalar va mevalar bilan aralashtiriladi. Idishlarga, quyiladi, va salqin joyda saqlanadi[15].

Ashure hayvonot mahsulotlarini oʻz ichiga olmaydigan kam sonli turk shirinliklaridan biridir. Koʻpgina hollarda, bu vegetarian retsepti boʻlib, u turk oshxonasidagi eng mashhur vegetarian shirinliklaridan biridir, garchi, sut mahsulotlari bilan retseptlar ham mavjud boʻlsada[16]. Bugungi kunda sotuvda ashura tayyorlash uchun tayyor aralashmani topish mumkin. U pishiriladi va tugʻralgan yangi mevalar bilan toʻldiriladi. Tayyor shirinlik mevali shoʻrva yoki pudinga oʻxshaydi.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Donka Sʼbotinova.Na edna zemya, pod edno nebe: praznitsi i obichai na bʼlgari, armensi, rusi staroobredsi, tursi i sigani (romà), 2009.
  2. „Ashure. Rumi Club“. 24-dekabr 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-aprel 2020-yil.
  3. „Aşure“. 18-noyabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-aprel 2020-yil.
  4. „جستوجوی آشور, Saleminejad Hossein“. 19-oktabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-aprel 2020-yil.
  5. Cuisine and Empire: Cooking in World History by Rachel Laudan. Univ of California Press, 2015. ISBN 978-0-520-28631-3
  6. Istanbul City Guide: Best Places Of Istanbul. Halis Kutlu, 2014
  7. Muslim Holy Days (Islamic Special Holidays) 30-Days of Prayer for the Muslim World
  8. Aşure Günü 10 Muharrem — İslam Tasavvuf Metafizik
  9. Muharrem Ayı ve Aşure Günü, Mübarek gün ve geceler, dini gün ve geceler, Mübarek Aylar, kadir gecesi, recep ayı, regaib kandili, Üç Aylara Girerken, Miraç Kandili, Şaban Ayı, Berat Kandili, Kadir Gecesi, Ramazan Bayramı, Şevval Ayı, Kurban ve Kurban Bayramı Özel Dosyası, Muharrem Ayı ve Aşure Günü, Kutlu Doğum ve Mevlid Kandili
  10. „Muslim holy days“. 24-sentabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-aprel 2020-yil.
  11. „«Noah’s Pudding. Rumi Club. University of Massachusetts» (PDF)“. 24-dekabr 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-aprel 2020-yil.
  12. „Армянская кухня: сегодня, завтра, вчера. Анушапур“. 26-oktabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-aprel 2020-yil.
  13. „Кухни народов мира. Кавказская кухня. Анушапур“. 20-oktabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-aprel 2020-yil.
  14. McWilliams, Mark (2012-07-01). „Be Merry, Around a Wheat Berry!“. Celebration: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2011. Oxford Symposium. ISBN 978-1-903018-89-7.
  15. „Турецкий десерт Ашуре“. 5-fevral 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-aprel 2020-yil.
  16. „Ашура (сладкое кушанье из пшеничных зерен и сухофруктов)“. 21-oktabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-aprel 2020-yil.