Armaniston tasviriy san’ati

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish

Armaniston tasviriy sanʼati — arman xalqining tasviriy sanʼati haqida maqola. U rangtasvir, grafika, haykaltaroshlik va boshqa turli xil hunarmandchiliklarni ichiga oladi.

Antik davr[tahrir | manbasini tahrirlash]

Urartu davri[tahrir | manbasini tahrirlash]

Miloddan avvalgi IX-VI asrlarda Arman togʻlari hududida Urartu davlatining sivilizatsiyasi rivojlangan. Urartuning koʻp millatli[1] aholisi — hurri-urartiy, protoarman qabilalari boy madaniy meros qoldirgan. Uning davomi arman xalqi madaniyati[2]

Qadimgi Armaniston. Miloddan avvalgi VI-V asrlar.[tahrir | manbasini tahrirlash]

Miloddan avvalgi VI asrda arman millatining shakllanishi tugallanmoqda[3]. Miloddan avvalgi VI-III asrlar sanʼati metall buyumlarni qayta ishlashning yuqori darajasi bilan ajralib turadi. Armanistonning qadimiy poytaxti Armavirda Yervandidlar davriga oid tilla taqinchoqlar topilgan. Miloddan avvalgi IV asrdan boshlab Armaniston hududida ellinistik madaniyat rivojlana boshlaydi. Miloddan avvalgi III asrda Armanistonda yangi shaharlar paydo boʻlib, u erda hunarmandchilik va sanʼat rivojlanadi. Oʻrta yer dengizining ellinistik davlatlari bilan yaqinroq aloqalarning oʻrnatilishi qadimgi arman madaniyatining yangi, ellinistik yoʻnalishda yanada rivojlanishiga xizmat qildi. Miloddan avvalgi II asrdan boshlab Arman davlatchiligi tiklanganidan va Buyuk Armaniston qirolligi tashkil etilgandan soʻng, arman madaniyatida ellinizm rivojlana boshladi. Ellinistik madaniyatning rivojlanishini birinchi navbatda qirol Artashes I, keyin esa Buyuk Tigran ragʻbatlantirdi. Riton va kumushdan yasalgan kosalar, mozaikalar, terakota buyumlari, haykaltaroshlik sanʼatining parchalari saqlanib qolgan. Maʼlumki, Mark Entonining Armanistonga qarshi qisqa yurishi chogʻida rimliklar Artashatdan Anaxit maʼbudasining oltin haykalini olib ketishgan[4]. Hatto miloddan avvalgi II-I asrlarda qadimgi armanlar shisha yasash texnikasini oʻzlashtirgan. Miloddan avvalgi I asr oxirida yangi bosqichga koʻtariladi.

Armaniston hududida miloddan avvalgi 3-asrga oid bir nechta haykaltarosh erkak portretlari topilgan.

Thetis garni.jpg
Anahit Stamp.jpg
GarniDetailI.JPG
Garnidagi vannalardan mozaikaning parchasi Armaniston pochta markasidagi qadimgi arman maʼbudasi Anaxitning bronza haykali parchasi Garni ibodatxonasining relyefli bezaklari

Oʻrta asrlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Freskalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Axtamardagi Muqaddas Xoch cherkovidagi freskalar, 915-921.
Dadivank freskasi, XIII-asr boshlari

Arman freskalarining eng qadimgi namunalari V-asrning oʻrtalariga toʻgʻri keladi, bular Yerevandagi Pogos-Petros cherkovi va Kasax bazilikasidan olingan freskalarning parchalari hisoblanadi. Dastlabki misollar asosan VII asrga tegishli ekani va ichki rasm chizishning barqaror anʼanalaridan dalolat beradi. XX-XXI asrlarga oid arman oʻrta asr monumental rasmlaridan faqatgina fresska parchalari saqlanib qolgan. Syunikdagi Tatev monastiri freskalarining bir parchasi hozirgi kungacha saqlanib qolgan boʻlib, taxminan 930-yilga toʻgʻri keladi.

VI-VII asrlarda Vrtanes Kertogning „Ikonoklazma toʻgʻrisida“ risolasida Armanistonda ilk nasroniylik davridan cherkovlarda Avliyo Gregori tasvirlangan freskalar mavjudligi haqida maʼlumot berilgan.

1001-yilda Armanistonning oʻrta asrlar poytaxti Ani shahrida, shuningdek Surb Xach (Muqaddas Xoch) cherkovida (915-921-yillar) qurilgan soborda freskalar qisman saqlanib qolgan. Axtamar orolining devorlarida Odam Ato va Momo Havoning hikoyasi, havoriylar va xushxabar sahnalari tasvirlangan[5].

Armaniston qiroli Gagik I (vaf. 1020) ning ikki metrli haykali[6], Ani shahridagi qazishmalar paytida topilgan. Haykalning qoʻllarida cherkov maketi boʻlgan.

Ilk oʻrta asrlarda arman haykaltaroshligi tosh stelalar, IV-V asrlarga oid bezak va qissaviy relyeflar bilan ifodalangan. Eng qadimiylari 364-yilga taaluqli Axtsdagi arman arshakidlari qabri arkosolium plitalarining releflaridir.

Geghardning ichki qismi, XIII asr boshlari

Oʻrta asr arman madaniyatining rivojlanishiga 885-yilda Ani qirolligining tashkil etilsihi bilan milliy davlatchilikning tiklanishi yordam berdi. X asrdan cherkov va monastirlar devorlariga ktitorlarni tasvirlash anʼanasi rivojlanib bordi.

Miniatyura[tahrir | manbasini tahrirlash]

Sehrgarlarga sajda qilish. „Echmiadzin Xushxabari“ dan miniatyura. VI-VII asrlar
XIII asr miniatyurasi

Oʻrta asrlar Armaniston tasviriy sanʼati tarixida kitob miniatyuralari yetachi oʻrinni egallagan. Ularning eng qadimgi namunalari VI-VII asrlarga toʻgʻri keladi[7]. Arman miniatyurasi oʻzining rang-barangligi, kompozitsion konstruksiyalarning yorqinligi va bezaklari bilan ajralib turadi. Arman miniatyurasi tarixida XII asrdan boshlab rivojlangan va XIII asrning ikkinchi yarmida oʻzining eng yuqori choʻqqisiga chiqqan Kilikiya maktabi muhim oʻrin tutadi. Uning tarixida Toros Roslinning ishi alohida oʻrin tutadi. Roslin asarlari personajlarning chuqur psixologik ifodaliligi, syujetlarning rang-barangligi va guruh sahnalari kompozitsiyasining mahorati, aniq chizilganligi, bezaklarni tasvirlashga alohida yondashuvi bilan ajralib turadi.

Hunarmandchilik[tahrir | manbasini tahrirlash]

Oʻrta asrlar Armaniston amaliy sanʼati boy va xilma-xil kulolchilik bilan ifodalanadi.

Ani va Dvin shaharlarida joylashgan Keramika ishlab chiqarishning asosiy markazlari XII-XIII asrlargacha gullab yashnagan.

Ani shahrida Gagikashen cherkovini qazish paytida XI asrga oid mis qandil-lampadofor topildi.

Yogʻoch oʻymakorligining yuksak badiiy namunalari maʼlum boʻlib, ularning eng qadimgi namunalari X asrga toʻgʻri keladi.

Bu sanʼatda alohida oʻrinni ibodatxonalarning yogʻoch eshiklari egallaydi.

Oʻrta asrlarda cherkov va ibodatxonalar mozaika bilan bezatilgan[8].

XVII-XVIII asrlar. Dastgohlik rangtasvirining rivojlanishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Oxirgi kechki ovqat, Hovnatan Hovnatanyan, XVIII asr

XVII-XVIII asrlarda oʻrta asr tasvirlari va badiiy uslubi asta-sekin oʻz oʻrnini realistik tasvirlashning yangi usullariga boʻshatadi. Miniatyura va freska tasviri bilan bir qatorda muntazam sanʼatning yangi turlari — dastgohli rangtasvir, portret, tematik asarlar, realistik manzara rivojlandi.

XVII-XVIII asrlarda Ovnatanyanlar oilasi rassomlari Armaniston tasviriy sanʼati tarixida muhim oʻrin tutadi. Ularning asarlari (jumladan, Etchmiadzin sobori uchun yaratilgan) realizm xususiyatlarini namoyon etadi.

Nagash Xovnatan, Etchmiadzin soborida „Qirol Trdat III rafiqasi Ashxen va singlisi Xosrovaduxt bilan“

XIX asr, XX asr boshlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Vardkes Surenyants, „Qirolicha Zabelning taxtga qaytishi“, 1909-yil
Stepanos Nersisyan, „Kuradagi piknik“, 1860-yil
Gevork Bashinjagyan, „Sevan“, 1903-yil

Sharqiy Armaniston Rossiya imperiyasiga qoʻshilgandan soʻng Gʻarb va rus badiiy madaniyati orasidagi aloqalari mustahkamlandi. Tasviriy sanʼat, asosan rangtasvir yangi yoʻnalishda rivojlana boshlaydi.

XIX asrning 30-70-yillarida portret janri Armaniston tasviriy sanʼati tarixida yetakchi oʻrin egallaydi.

Nersisyan arman tasviriy sanʼatida maishiy janrning asoschisi hisoblanadi[9].

XIX asrning 1-yarmida Agafon Ovnatanyan va Ovannes Katanyan[9] tomonidan oʻymakorlik va litografiyaning paydo boʻlishi bilan arman dastgoh grafikasi rivojlana boshladi.

XIX asrda koʻplab armanlar Imperator Badiiy akademiyasining aʼzolari boʻlgan.

Yegishe Tatevosyan. „Xochga sajda qilish“, 1901-yil

Portret[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manzara janri[tahrir | manbasini tahrirlash]

Natyurmort janri[tahrir | manbasini tahrirlash]

Grafika[tahrir | manbasini tahrirlash]

XX asr[tahrir | manbasini tahrirlash]

1920-yillarda yangi sanʼat maktabining shakllanishida M.Saryan va S.Agadjanyanlarning ijodiy faoliyati katta rol oʻynadi. M. Saryan mahorati ayniqsa manzara, xarakterli portret, natyurmort janrida yorqin namoyon boʻldi. Agadjanyan realistik portret janrida ishlagan. Arman rangtasvirida landshaft asosiy oʻrinni egallagan.

Shuningdek[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Armaniston madaniyati
  • Arman miniatyurasi

Eslatmalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Stone E.C., Zimansky P. The Urartian Transformation in the Outer Town of Ayanis // Archaeology in the Borderlands. Investigations in Caucasia and beyound. — Los Angeles: University of California Press, 2003. — ISBN 1931745013.
  2. Dyakonov I. M. Predistoriya armyanskogo naroda. Istoriya Armyanskogo nagorya s 1500 po 500 g. do n. e. Xurriti, luviysi, protoarmyane. — Yerevan: Izdatelstvo AN Armyanskoy SSR, 1968. — 266 s. — 1000 ekz. Str. 242. „izuchaya drevneyshuyu sotsialno-ekonomicheskuyu pli kulturnuyu istoriyu armyanskogo naroda, nelzya nachinat eyo kak bi s chistogo lista i iskat v VI—V vv. do n. e. pervobit-noobщinnix otnosheniy; net somneniya v tom, chto drevneyshuyu armyanskuyu istoriyu mojno pravilno ponyat tolko kak prodoljenie eщyo bolee drevney istorii xurritov i urartov, a takje luviysev
  3. Dyakonov I. M. Predistoriya armyanskogo naroda. Istoriya Armyanskogo nagorya s 1500 po 500 g. do n. e. Xurriti, luviysi, protoarmyane / Yeremyan S. T.. — Yerevan: Izdatelstvo AN Armyanskoy SSR, 1968. — S. 211. — 266 s. — 1000 ekz.
  4. История Древнего мира, 2-е изд, М., 1983 — 399—414 bet. :"V 36—34 gg. nachal voynu s Parfiey, a zatem i s Armeniey rimskiy polkovodes Antoniy… V chisle prochego bila uvezena zolotaya statuya bogini Anait i mnojestvo drugix sokroviщ. Artavazd bil proveden v triumfalnom shestvii rimskogo polkovodsa, a zatem obezglavlen. Odnako ostavlennie Antoniem v Armenii rimskie garnizoni bili pozje perebiti voyskami Artashesa II, sina Artavazda (30—20 gg. do n. e.)."
  5. Лазарев В. Н. „VI. 10. Искусство Армении“,. История византийской живописи. М.: Искусство, 1986. 
  6. В. В. Шлеев.. Всеобщая история искусств. М.: Искусство, 1960. :"Krome otdelno stoyaщix xachkarov vstrechayutsya selie gruppi, postavlennie na obщiy postament; neredko xachkari poluchali spesialnoe arxitekturnoe obramlenie ili, podobno relefam, ukreplyalis v kladke sten zdaniy. Luchshie obrazsi, soxranivshiesya v Bdjni (ill. 59 a) i Goshavanke (ispolnen v 1291 g. masterom Pavgosom), porajayut visokim masterstvom obrabotki kamnya. "
  7. M. Chahin.. The kingdom of Armenia, 2-е изд, Routledge, 2001 — 269 bet. 
  8. Manba xatosi: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named pravenc.ru
  9. 9,0 9,1 Е. Костина. „Искусство Армении“,. Всеобщая история искусств. М.: Искусство, 1964. 

Adabiyotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • I. Ginzburg. Armyanskie xudojniki pervoy polovini XIX veka. // Ist.-filol. jurn. — 1958. — № 3. — S. 106—135.
  • Дурново Л. А.. Очерки изобразительного искусства средневековой Армении. М: Искусство, 1979. 
  • Казарян М.М.. Изобразительное искусство Армянской ССР. М: Советский художник, 1978.