Armaniston bayrogʻi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Armaniston bayrogʻi
Եռագույն

Flag of Armenia.svg

Ta'sis qilingan 1990 yil 20 avgust
Mutanosibligi 1:2
Muallif
Stepan Malkhasyants

Armanistonning milliy bayrog‘i, shuningdek Arman trikolori ham deyishadi (arm. Եռագույն «''Ерагу́йн''») – Armaniston Respublikasining davlat ramzlaridan biri. Bayroq to‘g‘ri to‘rtburchak matodan tashkil topgan bo‘lib, u uch xil rangdagi gorizontal chiziqlardan iborat: yuqorisi – qizil, markazda – ko‘k va pastda – olovrang ranglariga ega. Bayroqning eni bo‘yiga nisbatan 1:2 o‘lchamda. Armaniston bayrog‘i 1990 yil 24 avgustda Armaniston Respublikasining Oliy Soveti tomonidan qabul qilingan. 2006 yil 15 avgustda Armaniston Milliy Yig‘ini “Armaniston Respublikasining davlat bayrog‘i haqida”gi yangi qonunni qabul qildi. Armaniston tarixida juda ko‘p turlicha bayroqlar bo‘lgan. Qadimgi davrlarda davlatni boshqargan arman sulolalari o‘z bayroqlarida turli xil ramziy jonivorlarni tasvirlashgan.[1] XX asrda Armaniston SSR sho‘ro ramzlari tushirilgan turli ko‘rinishdagi bayroqlarni qabul qilgan.

Ma’nosi[tahrir]

Ranglarning ma’nolari turlicha talqin qilinadi. Masalan, qizil arman genotsidi davrida o‘ldirilgan bir yarim million arman millatiga mansub kishilarning qoni ramzi, ko‘k – Armanistonning tinch-osuda osmoni va olovrang – arman xalqining qo‘rqmas va dovyurakligi ramzi. [2]

Armaniston Respublikasining Konstitutsiyasida quyidagi ma’nolar keltirilgan:

Qizil rang Armanistonning tog‘oldi hududlari, arman xalqining yashash uchun olib borgan kurashi, xristian e’tiqodi, Armaniston erki va mustaqilligi uchun kurash. Ko‘k rang xalqning tinch va osuda osmon ostida yashash huquqi, Olovrang esa Armaniston xalqining iste’dodi va mehnatkashligi ramzidir. [3][4]

Ranglar[tahrir]

Luzinyan sulolasining bayrog‘i (1342—1375, zamonaviy arman bayrog‘i ranglaridan foydalanilgan Armanistonning so‘nggi qirollik sulolasi

2013 yil 1 yanvardan Armaniston bayrog‘ining tegishli ranglarini belgilovchi “Armaniston Respublikasining davlat bayrog‘i. Umumiy texnik shartlar” nomli ՀՍՏ 50-2012 davlat standarti qabul qilindi.[5]. Bundan tashqari Armanistonda biroz xiraroq ranglardagi bayroqdan ham foydalanish holatlari uchraydi.

Normativ ranglar Xiraroq ranglar
Flag of Armenia.svg Flag of Armenia.png
Qizil 217-0-18 216-28-63
Ko‘k 0-51-160 85-117-196
Olovrang 242-168-0 239-107-0

Tarixi[tahrir]

Qarang: Armaniston bayroqlari
Armanistonning zamonaviy bayrog‘i qadimgi arman bayroqlaridan anchagina farq qiladi. Qadimda bayroq o‘rniga ajdar, burgut, arslon yoki “sirli ilohiy ramzlar” o‘yilgan yog‘och tug‘lar qo‘llanilgan.[1] Ulardan faqat urush vaqtida foydalanilgan bo‘lib, urushdan avval tug‘larni urush maydoni yonlariga suqib chiqilgan. Keyinchalik, ayniqsa armanlar xristianlikni qabul qilishgach, hukmdor sulolalar turli xil bayroqlardan foydalanishgan. Masalan, Artasheslar sulolasi qizil matoga tushirilgan, bir-biriga qarab turgan ikki burgut va gul tasviri tushirilgan bayroqdan foydalanishgan.


XVII—XVIII asrlar[tahrir]

IFIS Reconstruction.svg Arman xalqining dengiz savdo bayrog‘i.

1688 yil 22 iyunda Britaniyaning Ost-Indiya kompaniyasi Madraslik arman savdogarlari bilan “Ost-Indiyaning arman millati bilan kelishuvi” deb nomlangan shartnomani imzolashdi,[6] unga ko‘ra armanlar o‘z oziq-ovqat tashuvchi kemalarida o‘zlarining bayroqlarini ilib yurish huquqiga ega bo‘ldilar: Ularning kemalari qizil-sariq-qizil rangdagi o‘z bayroqlariga ega bo‘lib, bayroq markazida Hind okeanining ko‘plab portlarida hurmat qozongan Tangri Qo‘zisi surati tushirilgan.[7].

XIX asr[tahrir]

FIAV historical.svg 1885 yildagi ko‘rinishi.
IFIS Proposed.svg Alishan bayrog‘i.

Armanistonni Forslar va Usmoniylar imperiyasi o‘zaro bo‘lib olishgandan so‘ng, bir qancha vaqt davomida Armaniston o‘z bayrog‘iga ega bo‘lmadi. 1885 yilda Parijdagi arman talabalar assotsiatsiyasining iltimosiga ko‘ra arman katolik ruhoniysi Gevond Alishan yangi bayroq loyihasini ishlab chiqdi. Arman talabalar assotsiatsiyasi shu bayroq ostida yozuvchi Viktor Gyugoning dafn marosimida qatnashdilar. Bu gorizontal trikolor teskari aylantirilgan zamonaviy Bolgariya bayrog‘iga o‘xshardi. Yuqori chiziq qizil rangda bo‘lib, Pasxaning birinchi yakshanbasi ramzi (“Qizil yakshanba”), o‘rta chiziq “Yashil yakshanba” ramzi o‘laroq yashil rangda, ostki chiziq oq rangda bo‘lib, hech qanday ma’noni anglatmagan, u shunchaki vizual ko‘rinish uchun qo‘shilgan.[1] Alishan Fransiyada arman bayrog‘ining yana bir ko‘rinishini yaratgan bo‘lib, u hozirda “arman millatchilari bayrog‘i” deb ataladi. U fransuz vertikal trikolorini eslatib: chapdan o‘ngga qarab yotqizilgan qizil, yashil, ko‘k ranglar Nuh a.s. Ararat tog‘ida ko‘rgan kamalak ramzi hisoblanadi. [1]

Kavkazorti Respublikasi[tahrir]

FIAV historical.svg Kavkazorti Respublikasining bayrog‘i (1918)

1828 yilda rus-fors urushi oqibatida Turkmanchoy sulhi tuzilib, Armanistonnig Eron tarkibidagi sharqiy qismi Rossiya imperiyasiga qo‘shib olinadi. Rossiya imperiyasining qulashidan so‘ng Armaniston o‘z mustaqilligini e’lon qilib, Gurjiston va Ozarbayjon bilan qo‘shilishi oqibatida bir yildan kamroq vaqt mavjud bo‘lgan Kavkazorti Respublikasiga asos solindi. Respublika rasmiy ravishda o‘z ramzlariga ega bo‘lmagan. Lekin ayrim tarixchilar Germaniya bayrog‘iga o‘xshash sariq, qora va qizil chiziqlardan iborat bo‘lgan trikolorni Kavkazorti Respublikasining bayrog‘i deb fikr bildirishadi.[8] Respublika 1918 yilning 26 mayida Gurjiston demokratik respublikasi e’lon qilingan kundan barham topdi. Ikki kundan so‘ng (28 may) Birinchi Armaniston Respublikasi va Ozarbayjon demokratik respublikasi e’lon qilindi.

Armaniston Demokratik Respublikasi[tahrir]

FIAV historical.svg Armaniston Demokratik Respublikasning bayrog‘i, 1918—1920

Armaniston Demokratik Respublikasi o‘z mustaqilligini e’lon qilgandan so‘ng, Armaniston bayrog‘i hozirgi ko‘rinishiga ega bo‘ldi. Uning ko‘rinishi Rubenlar sulolasining qulash davrlaridagi bayrog‘iga o‘xshash qizil, ko‘k, sariq ko‘rinishga ega bo‘ldi (Kilikiy arman qirolligi).[9] Bundan tashqari yana kamalakrang bayroq g‘oyasi ham ilgari surilgan, lekin u ma’qullanmagan. Bu bayroqning prototipini Yerevandagi Martiros Saryan uy-muzeyida ko‘rish mumkin. Armaniston Demokratik Respublikasi bayrog‘ining qabul qilinishiga yosh mamlakat Milliy yig‘inida so‘zga chiqqan Stepan Malxasyantsning doklad materiallari katta ta’sir o‘tkazgan. Qizil, ko‘k va olovrang kombinatsiyasi “kishiga yoqimliroq ko‘ringani uchun” sariq rang tezda olovrangga o‘zgartirilgan.[1] Tomonlar hajmi 2:3 o‘lchamda.[10]

Sho‘ro Armanistoni va Kavkazorti SFSR[tahrir]

FIAV historical.svg Kavkazorti SFSRning bayrog‘i 1922—1936

1920 yil 29 noyabrda bolsheviklar tomonidan Armaniston SSR e’lon qilingan. 1922 yil 2 fevral]] kuni Armaniston SSR sho‘rolarining I qurultoyida respublika konstitutsiyasining qismi sifatida yangi bayroq ko‘rinishi ham qabul qilindi. Bu ko‘rinish bor-yo‘g‘i bir oy amalda bo‘ldi. Sababi 12 martda Armaniston SSR Gurjiston SSR va Ozarbayjon SSR bilan qo‘shilib, Kavkazorti SFSR deb yuritila boshladi. 1922 yil 30 dekabr]]da Kavkazorti SFSR SSSRga birikkan to‘rt respublikadan biri edi. Yangi ko‘rinishdagi bayroq qizil fonda sariq o‘roq va bolg‘a tasviri tushirilgan hamda sans-serif shrifti bilan sariq rangdagi “ZSFSR” degan yozuvli ko‘rinishga ega bo‘ldi. 1936 yilda Kavkazorti Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi barham topdi.[11].

Armaniston SSR bayrog‘i[tahrir]

SSSR respublikalaridan biri sifatida Armaniston SSR o‘zining birinchi bayrog‘ini 1936 yilda qabul qildi. Unda qizil fonda sariq o‘roq va bolg‘a, ularning ostida «ՀԽՍՀ» (hХСh: «haykakan Xorhrdayin Sotsialistikan hanrapetutyun”, kirillchada: «haйкакан Хорhрдайин Социалистакан haнрапетутюн») abbreviaturasi bor edi. 1940 yilda bayroqdagi abbreviatura «ՀՍՍՌ» (ASSR)ga o‘zgartirildi (“hayastani Sovetakan Sotsialistakan Respublika”, kirillchada: «haястани Советакан Социалистакан Республика»). 1952 yilda yangi bayroq qabul qilindi. Undan abbreviatura olib tashlanib, o‘rniga gorizontal ko‘k chiziq paydo bo‘ldi. Bu bayroq 1990 yilgacha amalda bo‘ldi. 1990 yil 23 avgustda Armaniston mustaqillik deklaratsiyasini qabul qilgach, tez orada sho‘rolar davrigacha bo‘lgan bayroq qayta tiklandi.[12].

Arman millatiga mansub vermaxt legionerlarining bilak nishoni

Armaniston bayrog‘i natsist Germaniyasi saflarida xizmat qilgan arman askarlari (Arman vermaxti legioni) tomonidan ham qo‘llanilgan.[13][14]

O‘xshash bayroqlar[tahrir]

Rossiyaning Rostov oblasti Myasnikovskiy rayoni (rayon markazi – Chaltir qishlog‘i) 1998-2011 yillarda Armaniston bayrog‘idan asos qilib olingan bayroqdan foydalangan. Bu rayonning etnik tarkibi 60 % arman millatiga mansubligi bilan bog‘liq. Tan olinmagan Tog‘li Qorabog‘ Respublikasining bayrog‘i ham aynan Armaniston bayrog‘i ranglarini takrorlaydi. Bu ranglar Armaniston va TQR xalqi o‘zaro tarixiy, madaniy bog‘liqligi ramzidir. TQR bayrog‘i arman bayrog‘idan faqat oq rangdagi chiziqli naqshi bilan ajralib turadi.

O‘xshash rangdagi bayroqlar: Venesuela bayrog‘i Venesuela bayrog‘i Ekvador bayrog‘i Ekvador bayrog‘i Flag of Colombia.svg Kolumbiya bayrog‘i.

Manbalar[tahrir]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 The Evolution of the Armenian Flag. Armenianheritage.com. 2007-01-05.
  2. Armenia. Vexilla Mundi. 2007-01-06.
  3. General Information: section the Flag. Government of Republic of Armenia. 2010-10-21.
  4. Armaniston haqida — Umumiy ma’lumotlar. Armaniston Respublikasi Hukumati. Asl nusxadan arxivlandi (2012-02-02). 2010 yil 23 dekabr.
  5. Государственный флаг Республики Армения. Общие технические условия
  6. Ferrier, Ronald. «The Agreement of the East India Company with the Armenian nation, 22nd June 1688.» Revue des Études Arméniennes n.s. 7 (1970): 427-43.
  7. Mauro, Frédéric. "Merchant Communities: 1350—1750."The Rise of Merchant Empires: Long Distance Trade in the Early Modern World, 1350—1750. Ed. James Tracy. Cambridge: Cambridge UP, 1990. 255-86.
  8. Закавказская Федерация (Transcaucasian Democratic Federative Republic) (Russian). Russian Centre of Vexillology and Heraldry (2003-05-30). 2006-12-27.
  9. Республика Армения (Republic of Armenia) (Russian). Russian Centre of Vexillology and Heraldry (2003-03-28). 2006-01-09.
  10. Armenia: First Republic (1918–1921). Flags of the World. 2007-01-09.
  11. Советская Армения
  12. К СОЮЗУ СУВЕРЕННЫХ НАРОДОВ. Сборник документов
  13. Эдуард А. Абрамян // Из истории Армянского Легиона. roa.ru. 2016-08-21.
  14. Книга: Восточные легионы и казачьи части в Вермахте. www.e-reading.club. 2016-08-22.

Yana qarang[tahrir]

Havolalar[tahrir]