Archazor

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Archazor, archazor o‘rmonlar – asosan, archa daraxtidan tashkil topgan o‘rmonlar. A.lar 600 – 700 yil (ayrimlari 2000 yilgacha) yashaydi, tog‘larda suv to‘plash, tuproq eroziyasi oldini olish, sel toshqinlarini bartaraf etish kabi muhim vazifalarni bajaradi. Asosan Yer yuzining Shimoliy yarim sharidagi tog‘li hududlarda – O‘rta Amerika, Osiyo va Afrikada o‘sadi. O‘rta Osiyo, Qrim, Oltoy-Sayan, Uzoq Sharqdagi tog‘larda 700 ming ga maydonni egallaydi, uning 665 ming ga dan ko‘prog‘i (93,5%) Markaziy Osiyo davlatlarida joylashgan. O‘zbekiston davlat o‘rmon fondi hisobida 190 ming ga A. bor (1999). O‘zbekistonda asosan, Tyanshan, Turkiston, Chatqol, Hisor tog‘larida katta-katta A.lar mavjud. Ular si Irak va mahsuldorligi kam A.ga kiradi (qalinligi 0,3 – 0,5), ammo shunga qaramay juda katta tabiiy va iqgisodiy ahamiyatga ega. A. 800 – 3100 m balandlikda tog‘ yon bag‘irlarida joylashgan va uch mintaqaga bo‘linadi: tog‘larning pastki qismida (800–2000 m balandlikda) qora archa yoki Zarafshon archasi, o‘rta qismida (1400–2500 m) sovur archa, yuqori qismida (2500– 3100 m) o‘rik archa yoki Turkiston archasi o‘sadi. Tog‘larning eng yuqori qismidagi archalar siyrak, bo‘yi past, tanasi qiyshiq, ser-shox bo‘lib, ko‘pincha yer bag‘irlab o‘sadi. Eng yaxshi A. unumdor, sernam, tuproqli, yassi tog‘ yon bag‘irlarida uchraydi va ularning yillik fitomahsuldorligi 220 t/ga ni tashkil etadi. Ilgari A. muhofaza qilinmaganligi va ulardan qurilish materiali hamda o‘tin sifatida ayovsiz foydalanish natijasida A. maydonlari kamayib, archalari siyraklashib ketgan. 20-asrning 50-yillaridan boshlab O‘zbekistonda Alarni tabiiy ravishda qayta tiklash va ekma A.ni barpo qilish ishlari boshlandi va O‘rta Osiyo (hozirgi O‘zbekiston) O‘rmonchilik ilmiy tadqiqot institutida uning ilmiy asoslari ishlab chiqildi (U. N. Nig‘matov, Ye. V. Mixaylova, V. M. Saxatskiy, Yo. Yu. Musayev). O‘rmonchilik xo‘jaliklari A.ni qo‘riqlash, parvarishlash, tabiiy va sun’iy yo‘llar orqali ko‘paytirish ishlari bilan shug‘ullanadi (qarang O‘rmon xo‘jaligi).Abduxalil Qayimov, Anvar Tagirov.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil