Apparat ta’minoti

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish

Apparat taʼminoti [1][2][3][4], apparat vositalari, kompyuter komponentlari, „temir“ (inglizcha: hardware) — tizim yoki tarmoqning bir qismi boʻlgan hisoblash qurilmasining elektron va mexanik qismlari, dasturiy taʼminot va maʼlumotlar (hisoblash tizimi saqlaydigan va qayta ishlaydigan maʼlumotlar) bundan mustasno. Apparat taʼminotiga quyidagilar kiradi: kompyuterlar va mantiqiy qurilmalar, tashqi qurilmalar va diagnostika apparatlari, quvvat uskunalari, batareyalar va akkumulyatorlar [5] .

Apparat taʼminoti deganda kompyuter konfiguratsiyasini tashkil etuvchi qurilmalar tushuniladi.

Ichki va tashqi qurilmalarni ajratish mumkin. Alohida tugunlar va bloklar oʻrtasidagi oʻzaro muvofiqlashtirish apparat interfeyslari deb ataladigan apparat-mantiqiy qurilmalar yordamida amalga oshiriladi; apparat interfeyslari uchun standartlar protokollar deb ataladi. Shaxsiy kompyuter — universal texnik tizim boʻlib, uning konfiguratsiyasini kerak boʻlganda oʻzgartirilish mumkin.

Von Neumann Architecture.svg

Kompyuter[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hisoblash tizimlarining apparat taʼminoti — bu kompyuterlar va kompyuterlar tarmoqlari ishlaydigan uskunaning umumlashtirilgan nomidir.

Apparat taʼminoti odatda quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

Apparat taʼminoti tomonidan bajariladigan baʼzi vazifalar dasturiy emulyatsiya yordamida qisman yoki toʻliq bajarilishi mumkin, masalan, shaxsiy kompyuterlarda koʻpincha aloqa protokollarining dasturiy taʼminoti, modemlar, 3D tasvirni koʻrsatish funktsiyalarining dasturiy emulyatsiyasi qoʻllaniladi. Odatda, bajariladigan vazifani apparatdan dasturiy taʼminotga oʻtkazish apparatning narxini pasaytiradi, lekin markaziy protsessor yuklamasini oshiradi. Agar protsessorga maʼlum turdagi vazifalar yuklangan boʻlsa, unumdorlikni oshirish uchun teskari operatsiya amalga oshiriladi: algoritmning bir qismi apparatda amalga oshiriladi, bu protsessorning algoritmni bajarishdagi ishtirokini kamaytiradi.

Dasturiy taʼminotda amalga oshirilishi mumkin boʻlgan algoritmlarni apparat taʼminotiga misollar:

  • 3D grafika
  • DMA — IDE qurilmalarining ishlash tartibi
  • FIFO — COM portlari uchun bufer
  • Kompyuter oʻyinlarida ob’ektlarning harakatini hisoblash uchun jismoniy protsessor
  • Operatsiyalarini tezlashtiradigan matematik protsessor (zamonaviy protsessorlarga oʻrnatilgan)
  • Fayrvol (xavfsizlik devori) funktsiyalari

Shaxsiy kompyuter[tahrir | manbasini tahrirlash]

Shaxsiy kompyuterning tizim bloki ichida

Oddiy shaxsiy kompyuter shassi va tashqi qurilmalardan tashkil topgan tizim blokidan[6] iborat.

Tizim blokiga quyidagilar kiradi:

  • Ona (asosiy) plata, unga ulangan yoki oʻrnatilgan quyidagi uskunalar bilan[7]:
    • Chipset — bu oʻzaro bogʻlangan chiplar toʻplami boʻlib, ularning mantigʻi asosan kompyuterning boshqa elementlari qanday ekanligini aniqlaydi.
    • markaziy protsessor
    • BIOS — bu ona plataning doimiy saqlovchi qurilmasidagi dasturiy taʼminot.
    • zamonaviy kompyuterning asosiy issiqlik tarqatuvchi elementi sifatida protsessor sovutish kuleri.
    • operativ hotira va kesh
    • shinalarni kengaytirish slotlari — PCI, PCI-E, USB, FireWire, AGP (eskirgan), ISA (eskirgan), EISA (eskirgan)
    • saqlash — qurilmalarining kontrollerlari: IDE, SCSI, SATA, SAS yoki toʻgʻridan-toʻgʻri ona platada (oʻrnatilgan) yoki kengaytirish platalarida joylashgan boshqa turlar.
    • monitorga signal uzatuvchi video kontroller (oʻrnatilgan yoki alohida plata sifatida).
    • ovoz kontrolleri
    • tarmoq interfeysi (tarmoq platasi)
  • quvvat bloki
  • sovutish tizimi — yuqori issiqlik tarqatuvchi (video kartalar, hisoblash protsessorlari) bloklarni oʻrnatishda talab qilinadigan, qoʻshimcha sovutish elementlari (ventilyatorlar, mexanik elementlar, suvli sovutish tizimining qismlari).[8]
Ona (asosiy) plata

Kabel halqalari, signal va quvvat yordamida ona plataga kontrollerlar orqali tizim blokidagi mumkin boʻlgan elementlar ulanadi:

  • qattiq disk (ular bir nechta boʻlishi mumkin, ular RAID-massiviga birlashtirilishi mumkin)
  • SSD
  • floppy (egiluvchan) disk saqlovchi
  • CD-ROM tipidagi optik saqlovchi va boshqa qurilmalar.

Bundan tashqari, kompyuter apparat taʼminotiga shuningdek tashqi (tizim blokiga nisbatan) komponentlar, yaʼni turli xil kombinatsiyalardagi periferik qurilmalar kiradi:

  • Kiritish qurilmalari
  • chiqarish qurilmalari
    • monitor
    • kolonkalar/naushniklar
    • printer yoki plotter kabi chop etish qurilmalari
  • aloqa uchun turli modemlar va tarmoq uskunalari ishlatiladi: marshrutizator, tarmoq kommutatori, simsiz kirish nuqtasi.
  • virtual haqiqat texnologiyalari uchun kiritish-chiqarish qurilmalari.

Arxitektura[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kompyuterning apparat taʼminoti arxitekturasi deganda kompyuterning ichki komponentlari va unga ulangan kiritish qurilmalari (masalan, kompyuter sichqonchasi va klaviaturasi) va chiqarish qurilmalari (monitor) tushuniladi. Kompyuterning ichki komponentlari birgalikda shina orqali ulangan hisoblash va boshqarish qurilmasini ifodalaydi. Eng keng tarqalganlari bu — protsessor, operativ hotira va qattiq diskdir. Shina alohida komponentlarni murakkab tizimga ulaydi, chunki shinasiz bir-biridan farq qiluvchi qismlar ishlay olmaydi. Protsessor yoki markaziy protsessor kompyuterning asosiy tezligini aniqlaydi. Protsessor tezligiga va protsessorning oʻz quvvatiga talablar doimiy ravishda oshib bormoqda, chunki texnologiyaga qoʻyiladigan talablar ham oʻsib bormoqda. Keyinchalik kompyuterga oʻrnatiladigan dasturiy taʼminot tobora koʻproq protsessor quvvatini talab qiladi.

Arxitektura atamasi butun tizimni loyihalashni anglatadi, chunki jarayonning uzluksiz ishlashini taʼminlash uchun alohida komponentlar bir-biri bilan muvofiqlashtirilgan boʻlishi kerak. Aks holda, bu kelajakda kompyuter muammolariga olib keladi. Agar element boshqa komponentlar bilan mos kelmasa, ulardan toʻliq faydalanish imkoniyati boʻlmaydi. Korpusni yigʻishda protsessor, operativ xotira yoki shina kabi alohida qurilish bloklari bitta blokni tashkil qilishi kerak. Aks holda, protsessorga ulangan dasturiy taʼminot oʻz vazifalarini toʻliq bajara olmaydi va kompyuter bilan ishlash murakkablashadi.

Apparat taʼminotini ishlab chiqish[tahrir | manbasini tahrirlash]

Apparat taʼminotini ishlab chiqish — turli xil hisoblash jarayonlarini amalga oshiradigan, elektronika va mexanik tizimlar elementlarini yaratish va optimallashtirishni oʻz ichiga olgan kompleks ishdir. Ushbu elementlar va obʻektlar oʻrtasidagi aloqa odatda apparat interfeysi orqali amalga oshiriladi.[9]

Apparat vositalarini ishlab chiqish odatda quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi[9] : 1. apparat elementlarining sxemalarini ishlab chiqish; 2. apparat elementlarini amalga oshirish (bosma plata yoki ularning kombinatsiyasi shaklida); 3. apparat elementlarini laboratoriya sharoitida sinovdan oʻtkazish; 4. tizimni integratsiya qilish; 5. apparat vositalarini real sharoitlarda sinovdan oʻtkazish.

Apparat taʼminotini ishlab chiqish jarayonining birinchi bosqichi [10] eng muhimi hisoblanadi, chunki uskunani toʻgʻri loyihalashtirish nafaqat loyiha byudjetini qisqartiradi, balki bir qator mumkin boʻlgan buzilishlar va toʻxtab qolishlarning oldini oladi.

Dasturiy taʼminotni ishlab chiqish bilan bogʻliq oʻxshashliklar [11] koʻrinib turibdi:

  • Model

Foydalanuvchilar mahsulotlar bilan turli yoʻllar bilan oʻzaro aloqada boʻlishadi, mahsulotlar boshqa mahsulotlar bilan oʻzaro bogʻlangan boʻladi va mahsulotlar kiritilgan maʼlumotlarni hisobga olgan holda, chiquvchi maʼlumotlarni ishlab chiqaradi .

  • Talablar

Unda funktsional (foydalanuvchiga qaratilgan) va funktsional boʻlmagan (foydalanuvchiga qaratilmagan) talablar mavjud.

  • Murakkabligi

Mahsulot spetsifikatsiyalarining har qanday taqdimoti har doim daraxt koʻrinishidagi tuzililmaga olib keladi, chunki asosiy xususiyatlar kichikroqlarga boʻlinadi. [12]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. „«ГРАМОТА.РУ»: Словари русского языка — Справка“ (deadlink). 27-avgust 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-iyul 2007-yil.
  2. Словари русского языка — Проверка слова «обеспечение» Arxivlandi 2008-01-04 Wayback Machine saytida. Грамота.ру
  3. Издание орфографического словаря Ожегова 2007 года приводит единственный вариант — обеспече́ние. // Орфографический словарь русского языка / Под редакцией С. И. Ожегова. Локид-Пресс, 2007. 912 с. ISBN 5-320-00396-X.
  4. Издание словаря Розенталя 2006 и 2007 года тоже приводит единственный вариант — обеспече́ние // Д. Э. Розенталь. Русский язык. Справочник-практикум. Оникс, Мир и образование, 2007. ISBN 5-488-00712-1, 5-94666-332-1, 978-5-488-01360-5.
  5. „«ГЛОССАРИЙ.РУ»: Служба тематических толковых словарей“. 15-dekabr 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-oktabr 2010-yil.
  6. PC hardware : a beginner's guide. Osborne/McGraw-Hill, 26 April 2001 — 21 bet. ISBN 9780072129908. 
  7. „13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History“. Computer History Museum (2-aprel 2018-yil). Qaraldi: 28-iyul 2019-yil.
  8. „Parts of computer“. Microsoft. 27-noyabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-dekabr 2013-yil.
  9. 9,0 9,1 „Hardware Development“ (en). Sirin Software. 10-fevral 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-fevral 2022-yil.
  10. „Embedded Hardware Development“ (en-GB). ADUK GmbH. 26-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-fevral 2022-yil.
  11. „Embedded Firmware Development“ (en-GB). ADUK GmbH. 23-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-fevral 2022-yil.
  12. „Hardware vs. Software Development: Similarities and Differences“ (en-US). Cprime (19-noyabr 2015-yil). 10-fevral 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-fevral 2022-yil.

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]