Kontent qismiga oʻtish

Apomorfiya va sinapomorfiya

Vikipediya, erkin ensiklopediya
Filogeniya (Phylogeny) ajdodlar va hosila belgilar yoki fenotipik belgilar (phenotypic trait) holatlarini tavsiflashda qo'llaniladigan terminologiyani ko'rsatadi.[1]

Filogenetika (phylogenetics) fanida Apomorfiya (apomorphy) (yoki hosila belgi (derived trait)) — bu o'zining ajdod shaklidan (yoki pleyziomorfizmdan (plesiomorphy)) evolyutsiya natijasida shakllangan yangi belgi yoki belgi holatidir.[2][3][4] Sinapomorfiya (synapomorphy) esa ikki yoki undan ortiq takson (taxon) uchun umumiy bo'lgan Apomorfiya bo'lib, u ushbu taksonlarning eng yaqin umumiy ajdodida (most recent common ancestor) paydo bo'lgan deb taxmin qilinadi.[1][5][3][6][7][8][9]

Kladistikada (cladistics) sinapomorfiya gomologiyani (homology) anglatadi.[5]

Apomorfiyaga misol sifatida sutemizuvchilarda (mammals) tik yurish (erect gait), yung (fur), uchta o'rta quloq suyagining rivojlanishi va sut bezlari (mammary glands) mavjudligini keltirish mumkin. Ushbu belgilar ajdodga xos bo'lgan yoyilgan (sprawling) yurish holatini va yungning yo'qligini saqlab qolgan suvda ham quruqlikda yashovchilar (amphibians) yoki sudralib yuruvchilar (reptiles) kabi boshqa umurtqali (vertebrate) hayvonlarda uchramaydi.[10] Shunday qilib, bu hosila belgilar umumiy sutemizuvchilar uchun sinApomorfiya hisoblanadi, chunki ular boshqa umurtqali hayvonlar bilan bo'lishilmaydi.[10]

Etimologiyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

«Sinapomorfiya» (synapomorphy) so'zi nemis entomologi Villi Xennig (Willi Hennig) tomonidan kiritilgan bo'lib, qadimgi yunon tilidagi (sún) — «bilan, birgalikda», (apó) — «dan, uzoqda» va (morphḗ) — «shakl, ko'rinish» so'zlaridan kelib chiqqan.

Apomorfiyani aniqlash

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Belgi holatining hosila yoki ajdodga xos ekanligi belgilar qutbiyligi (character polarity) deb ataladi. Genealogik klassifikatsiyalar sinApomorfiyalarga asoslanganligi sababli, mantiqiy aylanadan (circular argument) qochish uchun qaysi belgi holati hosila va qaysi biri ajdodga xos ekanligini (yoki kamroq evolyutsion yuklangan terminologiyada, nima maxsus va nima umumiy ekanligini) aniqlash usuli bo'lishi kerak. Ayrim xususiyatlar ming yillar davomida ma'lum taksonlar uchun xos deb tan olingan (masalan, qushlar uchun patlar yoki umurtqalilar uchun ichki suyak skeleti). Bunday «umumiy mantiqqa» asoslangan mavjudlik/yo'qlik belgilari boshqa belgilarning qutbiyligini aniqlash uchun asos bo'lib xizmat qiladi: patli hayvonlar tabiiy guruhni tashkil qiladi; patlari bo'lmaganlar esa shunchaki qolgan barcha narsalardir (sutemizuvchilar, akulalar, o'simliklar, bakteriyalar). «Patlarning mavjudligi» sinApomorfiyai bilan tavsiflanuvchi «qushlar» taksoni tan olingandan so'ng, kengroq yoki torroq qamrovdagi boshqa belgilarning qutbiyligini aniqlash va baholash mumkin bo'ladi. Bu diapsidlarni belgilaydigan diapsid kalla suyagi (diapsid skull) kabi yirik kladalarni yoki sayroqi qushlarni belgilaydigan sirinks (syrinx) kabi kichikroq kladalarni aniqlash imkonini beradi.

Misollar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Minogalar (Lampreys) va akulalar (sharks) nerv tizimi kabi ba'zi umumiy xususiyatlarga ega, biroq bular sinapomorfik emas, chunki ular umurtqasizlarda ham uchraydi. Aksincha, akulalar va itlarda jag'lar va juft oyoq-qo'llarning[11] mavjudligi, ammo minogalar yoki yaqin umurtqasiz qarindoshlarda yo'qligi bu belgilarni sinApomorfiya sifatida belgilaydi. Bu gipoteza itlar va akulalar minogalarga qaraganda bir-biriga yaqinroq ekanligini tasdiqlaydi.

Klada tahlili

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Sinapomorfiya tushunchasi hayot daraxtidagi ma'lum bir kladaga (clade) bog'liq. Kladogrammalar (cladograms) — bu taksonlar guruhlari o'rtasidagi evolyutsion munosabatlarni tasvirlaydigan diagrammalardir. Ushbu tasvirlar zamonaviy genetikada aniq bashorat qilish vositasi bo'lib xizmat qiladi. Ular odatda daraxt yoki narvon shaklida bo'ladi. SinApomorfiyalar tarixiy munosabatlar va ularga bog'liq iyerarxik tuzilmalar uchun dalil yaratadi. Evolyutsion nuqtai nazardan, sinApomorfiya kladogrammadagi taksonlar to'plamidan iborat monofiletik guruhning (monophyletic group) eng yaqin umumiy ajdodi uchun belgidir.[12] Bir klada uchun sinApomorfiya hisoblangan belgi, torroq qamrovli yoki ichma-ich joylashgan klada uchun primitiv belgi yoki pleyziomorfizm (plesiomorphy) bo'lishi mumkin. Masalan, sut bezlarining mavjudligi tetrapodlarga nisbatan sutemizuvchilar uchun sinApomorfiya hisoblanadi, ammo bir-biriga nisbatan sutemizuvchilar (masalan, kemiruvchilar va primatlar) uchun bu simpleziomorfizmdir (symplesiomorphy). Shunday qilib, ushbu tushunchani Apomorfiyaga nisbatan «yangi belgi» (avtApomorfiya (autapomorphy)) va «eski belgi» (pleyziomorfizm) nuqtai nazaridan ham tushunish mumkin: sut bezlari evolyutsion jihatdan umurtqa pog'onasidan yangiroqdir, shuning uchun umurtqa pog'onasi Apomorfiya deb olinsa, sut bezlari avtApomorfiya bo'ladi, agar sut bezlari Apomorfiya deb qaralsa, umurtqa pog'onasi pleyziomorfizm hisoblanadi.

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. 1 2 ; Edward C. HolmesMolecular Evolution: A Phylogenetic Approach. John Wiley & Sons, 2009-yil 14-iyul. ISBN 978-1-4443-1336-9. 
  2. ↑ Futuyma, Douglas J.; Kirkpatrick, Mark „Tree of life“, . Evolution, 4th, Sunderland, Mass.: Sinauer Associates, 2017 — 27–53-bet. 
  3. 1 2 Futuyma, Douglas J.; Kirkpatrick, Mark „Phylogeny: The unity and diversity of life“, . Evolution, 4th, Sunderland, Mass.: Sinauer Associates, 2017 — 401–429-bet. 
  4. ↑ „Reconstructing trees: Cladistics“. Understanding Evolution. University of California Museum of Paleontology (2021-yil 5-may). Qaraldi: 2021-yil 16-oktabr.
  5. 1 2 Kitching, Ian J.; Forey, Peter L.; Williams, David M. (2001). "Cladistics". in Levin, Simon A.. Encyclopedia of Biodiversity (2nd nashri). Elsevier. 33–45 b. doi:10.1016/B978-0-12-384719-5.00022-8. ISBN 9780123847201. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780123847195000228.<!--->)
  6. ↑ Hillis, David M.; Sadava, David; Hill, Richard W.; Price, Mary V. „Reconstructing and using phylogenies“, . Principles of Life, 2nd, Sunderland, Mass.: Sinauer Associates, 2014 — 325–342-bet. ISBN 978-1464175121. 
  7. ↑ Currie, Philip J.; Padia, Kevin. Encyclopedia of Dinosaurs. Elsevier, 1997 — 543-bet. ISBN 978-0-08-049474-6. 
  8. ↑ Concise Encyclopedia Biology. Tubingen, DEU: Walter de Gruyter, 1996 — 366-bet. ISBN 9783110106619. 
  9. ↑ Barton, Nicholas; Briggs, Derek; Eisen, Jonathan; Goldstein, David; Patel, Nipam „Phylogenetic Reconstruction“, . Evolution. Cold Spring Harbor Laboratory Press, 2007. 
  10. 1 2 Baum, David (2008). "Trait Evolution on a Phylogenetic Tree: Relatedness, Similarity, and the Myth of Evolutionary Advancement". Nature Education 1 (1): 191. https://www.nature.com/scitable/topicpage/trait-evolution-on-a-phylogenetic-tree-relatedness-41936/.
  11. ↑ andrewgillis „Gills, fins and the evolution of vertebrate paired appendages“ (en). the Node (2016-yil 19-aprel). Qaraldi: 2024-yil 9-iyun.
  12. ↑ Novick, Laura R.; Catley, Kefyn M. (2007-yil dekabr). "Understanding phylogenies in biology: the influence of a Gestalt Perceptual Principle". Journal of Experimental Psychology: Applied 13 (4): 197–223. doi:10.1037/1076-898X.13.4.197. ISSN 1076-898X. PMID 18194047.

Tashqi havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Apomorfiya_va_sinapomorfiya&oldid=5884189" dan olindi