Antarktika (qutb)

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Antarktika — Yer sharining Jan. kutb oblasti. A.ga Antarktida materigi, Atlantika, Hind va Tinch okeanlarining shu materikka tutash qismlari, shuning-dek Antarktida yaqinidagi orollar kira-di. A. tabiiy-geografik chegarasi taxminan 50 — 60° j.k.dan o‘tadi. A. maydoni 52,5 mln. km². A.da materik sayozligi boshqa materiklarga nisbatan chuqurroq (500 m), tik materik yon bag‘ri chuq. 4000 – 5000 m li (eng chuquri 8428 m, Jan. Sandvich novida) keng botikdar shaklida davom etadi. Botiqlar suv osti tog‘ tizimla-ri bilan bulingan. Bu tizmalarning ba’zi cho‘qqilari okean yuzasidan ko‘tarilib, kichikroq orollarni hosil qilgan (Buve, Kroze, Kergelen, Xerd, Makuori; Jan. Georgiya, Jan. Sandvich, Jan. Orkni o. guruhi).A. antarktika va subantarktika mintaqasida joylashgan. A. iqlimi uning yuqori kengliklarda joylashgan-ligi, shuningdek okean ustidagi antitsi-klonlarning o‘zaro munosabati bilan bel-gilanadi. Siklonlarning shim. qismida g‘arbiy shamollar, jan.da esa sharqiy sha-mollar kuchli. A. oblastining atmosfera sirkulyatsiyasi okean sirkulyatsiya tizi-mini yuzaga keltiradi. A. shim. qismida kuchli A. oqimi, jan.da aylanma siklon oqimlari hukmron. Qitadan shim.ga tomon dengiz muzlari va aysberglar iliq suvlargacha oqib chiqadi va eriydi. Qishda dengiz muzliklari 1000 km ken-glikgacha ham tarqaladi, yezda esa qirg‘oq atroflarida harakatlanadi. Yiliga ays-berglar ko‘rinishida o‘rtacha 2000 km3 chu-chuk muzlar okeanga tushadi. A.ning ust-ki suvlari temperaturasi qishda — 1,8° dan 2° gacha, yozda 2° dan 3,5° gacha, sho‘rligi 34% atrofida. A. suvlari jonli organizm-ga boy. A. o‘simlik va hayvonot dunyosi alohida Antarktika biogeografik ob-lastini tashkil etadi. Xalqaro-huquqiy shartnomaga asosan A.dan butun dunyo mamlakatlari umumiy va teng miqyosda, faqat tinchlik maqsadida foydalanish-lari mumkin. Harbiy tadbirlarning barchasi (harbiy bazalar qurish, harbiy mashqlar o‘tkazish, yadro qurollarini sinab ko‘rish, radioaktiv moddalar tash-lash) taqiqlanadi. Shartnoma tufayli bu yerda erkin ilmiy tadqiqot ishlari olib borish mumkin. A. xalqaro boshqaruvdan xolis.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil