Anglo-Misr Sudani
| Anglo-Misr Sudani arabcha: السودان الأنجلو مصري as-Sūdān al-Inglīzī al-Maṣrī Kondominium | |||||||||
| |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
 Yashil: Angliya-Misr Sudani Och yashil: 1919-yilda Italyan Liviyasi hududiga berilgan hududi To‘q kulrang: Misr va Buyuk Britaniya | |||||||||
| Poytaxti | Xartum | ||||||||
| Til(lar)i | Rasmiy tillar • Ingliz tili • Arab tili Mahalliy tillar • Nubiya tili • Beja • Sudan arabchasi • Nuer • Dinka • Dur • Shilluk | ||||||||
| Dini | Asosan: • Sunniylik Ozchiliklar: • Xristianlik • Afrikaning anʼanaviy dinlari | ||||||||
| Pul birligi | Misr funti | ||||||||
| Tarixiy era | Britaniya imperiyasi | ||||||||
| Maydoni | 2,505,800 km² (1951) | ||||||||
| Aholisi | 8,079,800 (1951) | ||||||||
| Monarxiya | |||||||||
| - 1899–1901 (birinchi) | Viktoriya | ||||||||
| - 1952–1956 (oxirgi) | Yelizaveta II | ||||||||
| General-Gubernator | |||||||||
| - 1899–1916 (birinchi) | Rejinald Uingeyt | ||||||||
| - 1954–1956 (oxirgi) | Noks Helm | ||||||||
| Bosh vazir | |||||||||
| - 1952–1954 | Abd ul-Rahmon al-Mahdi | ||||||||
| - 1954–1956 | Ismoil al-Azhari | ||||||||
| Tarix | |||||||||
| - 1899-yil 19-iyun | Tashkil topgan | ||||||||
| - 1952-yil 22-oktyabr | O‘zini o‘zi boshqarish huquqi | ||||||||
| - 1956-yil 1-yanvar | Mustaqillik | ||||||||
_crowned.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
Anglo-Misr Sudani — 1899-yildan 1956-yilgacha Misr va Buyuk Britaniya kondominiumi (ya’ni qo‘shma boshqaruvi) bo‘lgan hudud.
Misr bilan ittifoq
[tahrir | manbasini tahrirlash]1820-yilda Misr voliysi Muhammad Ali Shimoliy Sudanni bosib oldi. Bu mintaqa qadimdan Misr bilan til, madaniyat, din va iqtisodiy jihatdan o‘xshashlik va aloqalarga ega bo‘lib, ko‘pincha Firʼavnlar davridan beri Misr hukmronligi ostiga kirib chiqib turgan. Muhammad Ali o‘z hokimiyatini kengaytirishga faol intilib, Usmonli imperiyasi tarkibidan chiqishni va Sudanni o‘z mulkiga aylantirishni istagan. U va uning vorislari hukmronligi davrida Misr va Sudan Nil vodiysidagi “yagonalikni saqlash” maqsadida yagona butun davlat sifatida boshqarilgan. Bu siyosat saqlab qolindi va ayniqsa Ismoil Posho davrida yanada kuchaytirildi, uning hukmronligi davrida Sudanning qolgan qismining katta qismi zabt etildi.
Britaniya ishtiroki
[tahrir | manbasini tahrirlash]1869-yilda Suvaysh kanali ochilgach, Misr va Sudanning iqtisodiy hamda strategik ahamiyati sezilarli darajada ortdi va bu yirik davlatlar, xususan Buyuk Britaniyaning e’tiborini tortdi. O‘n yil o‘tib, 1879-yilda Ismoil posho hukumatining ulkan tashqi qarzi uni lavozimidan chetlatish va Tovfiqni davlat rahbari etib tayinlash uchun bahona bo‘ldi. Tovfiqning xorijiy davlatlar yordamida hokimiyatga kelishi misrlik va sudanlik millatchilarni g‘azablantirdi — ular mamlakat ishlarida Yevropa hukumatlari va savdogarlarining tobora kuchayib borayotgan ta’siridan norozi edilar. Oxir-oqibat Arabi Posho qo‘zg‘oloniga sabab bo‘ldi. Tovfiq Buyuk Britaniyadan yordam so‘radi. Britaniyaliklar yirik port shahar — Iskandariyaga hujum qilib, so‘ngra mamlakatga bostirib kirdilar. 1882-yilda britan qo‘shinlari Arabi Posho hukumatini ag‘darib, Misr va Sudanning qolgan qismini ham zabt etishni davom ettirdilar. Tovfiq hokimiyati tiklanganiga qaramay, britaniyaliklar aslida Misr va Sudan ishlariga tobora ko‘proq aralasha boshladilar.
Mahdiylar qoʻzgʻaloni
[tahrir | manbasini tahrirlash]Tovfiqning Britaniya bosqiniga roziligi butun Misr va Sudanda chidab bo‘lmas holat sifatida qabul qilindi. Britaniya qo‘shinlarining katta qismi Misrning shimolida, jumladan Iskandariya, Qohira va Suvaysh kanali hududida to‘plangan edi. Ammo Sudanda qo‘shinlar kam bo‘lgani uchun u yerda qo‘zg‘olon boshlandi. Qo‘zg‘olonga o‘zini mahdiy deb e’lon qilgan Muhammad Ahmad boshchilik qildi. Bu qo‘zg‘olon ham siyosiy, ham diniy xarakterga ega edi. U inglizlarni quvib chiqarishni, o‘rnatilgan monarxiyani ag‘darishni va islomiy hukumat tuzishni istar edi. Muhammad Ahmad avvalo sudanlik millatchi bo‘lsa-da, u misrliklarni ham o‘z tomoniga og‘dirib, Tovfiq va britaniyaliklarga qarshi chiqdi. Qo‘zg‘olon o‘z avjiga 1885-yilda Xartumni egallash va britan generali Charlz Jorj Gordonning o‘limi chog‘ida chiqdi. Tovfiq va Buyuk Britaniya qo‘shinlari Sudanning deyarli barcha hududidan chiqib ketishga majbur bo‘ldilar va Muhammad Ahmad teokratik davlat o‘rnatdi.
Muhammad Ahmadning diniy hukumati an’anaviy islomiy me’yorlarni joriy etdi va barcha britaniyaliklar Sudan hamda Misrdan quvib chiqarilmaguncha harbiy harakatlarni davom ettirish zarurligini ta’kidladi. U Xartum egallanganidan olti oy o‘tib vafot etganiga qaramay, Muhammad Ahmadning chaqirig‘i uning vorisi Abdulloh ibn as-Said tomonidan davom ettirildi. U 1887-yilda Efiopiyaga bostirib kirib, Gondergacha yetib bordi va 1889-yilda Shimoliy Sudan hamda Misrning qolgan qismlariga yurish qildi. Bu bosqin Tovfiq tomonidan to‘xtatildi va harbiy kuchlar Efiopiyadan olib chiqildi.
Angliya-Misr kondominiumi (1899—1956)
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Mahdiylar mag‘lubiyatidan so‘ng Tovfiqning o‘g‘li Abbos II Hilmiy va britaniyaliklar Sudan ustidan nazoratni tiklashga qaror qildilar. Birlashtirilgan anglo-misr qo‘shinlariga qo‘mondonlik qilgan G. Kitchener 1896–1898-yillarda harbiy yurishlar olib bordi. Kitchener yurishlarining cho‘qqisi Omdurman jangiga to‘g‘ri keldi. Britaniya ta’siri Misrda rasmiy ravishda maslahat beruvchi sifatida ko‘rilgan bo‘lsa-da (aslida esa Buyuk Britaniya bevosita boshqaruvni amalga oshirgan), britaniyaliklar Sudan ustidan o‘z rolini rasmiy ravishda mustahkamlashga talab qo‘ydilar. Shu sababli 1899-yilda shunday kelishuv qabul qilindiki, unga ko‘ra Sudan rahbari etib misrlik general tayinlandi va uning tayinlanishi Buyuk Britaniya bilan kelishildi. Ammo aslida britaniyaliklar misrlik va sudanlik millatchilarni yoqtirmas edilar, shu bois Sudan amalda Britaniya imperiyasining koloniyasiga aylangan edi. “Bo‘lib tashla va hukmronlik qil” siyosatiga amal qilgan holda, britaniyaliklar Muhammad Ali Misriy davrida boshlangan Nil vodiysini birlashtirish jarayonini to‘liq to‘xtatishni va hududlarning keyingi birlashishiga yo‘l qo‘ymaslikni istadilar.
Bu siyosat Sudan hududida qo‘llandi. 1924-yilda mamlakat amalda ikki qismga bo‘lindi: asosan arab tili hukmron bo‘lgan musulmonlar shimolda va ingliz tili ustuvor bo‘lgan animistik-xristianlar esa janubda. 1910-yilda Lado anklavi hududi Sudanga qo‘shib olindi.
Britaniyaning uzoq davom etgan bosqini tufayli Misrda norozilik tobora kuchayib bordi. Misr hukumati Misr va Sudanni teng huquqli yagona davlat sifatida birlashtirmoqchi edi. 1914-yilda Misrda Usmonli hukmronligi rasman tugaganidan so‘ng, Husayn Komil o‘zini Misr va Sudan sultoni deb e’lon qildi, undan keyin taxtga o‘tirgan uning ukasi Ahmad Fuod I ham xuddi shunday unvondan foydalandi. Yagona davlatni tuzish borasidagi qat’iyat yana bir bor namoyon bo‘ldi — davlat “Misr va Sudan Qirolligi” deb qayta nomlandi, biroq britaniyaliklar bunga qarshilik ko‘rsatishda davom etdilar.
Qohira hukumati Sudanning to‘liq britancha bosib olinishi bilan rozi bo‘lmagani natijasida, Sudan mustaqilligiga intilgan tashkilotlar paydo bo‘ldi. Birinchi qadam sifatida 1924-yilda sudanlik zobitlar guruhi boshchiligida “Oq Bayroq Ligasi” nomi bilan tanilgan tashkilot tuzildi. Guruhga Ali Abdulatif va Abdul Fadil Almaz rahbarlik qilgan.
Kondominiumni bekor qilinishi va mustaqillikka yoʻl
[tahrir | manbasini tahrirlash]1936-yilda Misr bosqini tugatilganiga (Suvaysh kanali zonasi bundan mustasno) qaramay, britaniyaliklar o‘z qo‘shinlarini Sudanda saqlab qolgan edilar. Misr hukumati bir necha bor qo‘shma boshqaruvni bekor qilishni, britaniya bosqinning noqonuniyligini ta’kidladi, Foruq I ni Misr va Sudan qiroli sifatida tan olishni talab qildi, biroq britaniyaliklar buni tan olishni istamadilar. Sudandagi britaniya bosqini faqat Misrdagi Iyul inqilobi natijasida tugatildi. Monarxiya ag‘darilgach, davlat rahbarlari etib sudanlik zobit oilasida voyaga yetgan Muhammad Najib va Misrning Sudanga bo‘lgan da’volaridan voz kechibgina britaniya bosqiniga barham berish mumkin, deb hisoblagan Jamol Abdul Nosir saylandilar. Buyuk Britaniyaning da’volari Misr suverenitetiga bog‘liq bo‘lgani uchun, inqilobchilar ularning taktikasidan kelib chiqib, britaniyaliklarda Sudandan chiqib ketishdan boshqa chora qolmaydi, degan xulosaga keldilar. 1954-yilda Buyuk Britaniya va Misr hukumatlari Sudanning mustaqilligini tan olish to‘g‘risida kelishuv imzoladilar. Britaniya–Misr kelishuvi asosida, 1956-yil 1-yanvardan boshlab Sudan suveren davlatga aylandi, bu esa Misr bilan 136 yillik ittifoq va Buyuk Britaniyaning 55 yillik boshqaruviga yakun yasadi.