Angliyadagi Reformatsiya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish

Angliyadagi reformatsiya (inglizcha: the English Reformation) — XVI asrdagi cherkov oʻzgarishlari (islohotlari) jarayoni boʻlib, Genrix VIII tomonidan Angliya qirolligida Evropa islohoti gʻoyalari mashhurligi oʻsishi va Papa va katoliklarning obroʻ-eʼtiborining pasayishi davrida boshlangan. Anglikan cherkovining yaratilishiga olib kelgan.

Old shartlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

XIV asrda Bibliya jon Uiklif tomonidan ingliz tiliga tarjima qilingan va uning izdoshlari — lollards yashirincha orolda targʻib qilishni davom etishgan. q

1525-yilda Uilyam Tindeyl yangi Ahdning tarjimasini nashr etdi, bu esa koʻplarga Muqaddas kitob matni bilan tanishishga imkon berdi[1]. Biroq, Angliyada islohotda hal qiluvchi rol boshqa odam tomonidan ijro etilishi kerak edi. Angliyada islohotni toʻliq maʼnoda „yuqoridan islohot“ deb atash mumkin, chunki uning boshida ingliz qiroli Genrix VIII boʻlgan.

Angliyadagi islohotning asoschisi jon Uiklif (XIV asr) boʻlib, u Injilni ingliz tiliga tarjima qilgan, shuningdek indulgentsiyalar va qayta ishlash doktrinasini tanqid qilgan. Biroq, uning faoliyati islohotga olib kelmadi, garchi u bir qator jihatlarda uni kutgan boʻlsada.

Genrix VIII va Qirollik nikohlarining roli[tahrir | manbasini tahrirlash]

Angliya qiroli Genrix VIII

Genrix VIII 1509-yilda 17 yoshida ingliz taxtiga egalladi. 1509-yil iyun oyida, toj kiyish marosimidan soʻng, u akasi Arturning bevasi Aragon Ketrin bilan sulolaviy nikoh tuzdi. 1521-yilda Genrix VIII katolik cherkovini Martin Lyuter bid’at ayblovlaridan himoya qildi. U buni Tomas Morning muhim yordami bilan yozilgan kitobda, Papa Leo X dan „imon himoyachisi“ unvonini olgan ettita muqaddaslikni himoya qilish sarlavhasi ostida qilgan. (Ingliz va Britan monarxlari ushbu nomni hozirgi kungacha saqlab qolishgan, hatto Anglikan cherkovi katoliklikdan ajralganidan keyin ham qisman, chunki bu safar parlament tomonidan yana bir bor berilgan.)

1520-yillarning oxiriga kelib, Genrix Ketringa uylanishini bekor qilishga qaror qildi. Tugʻilgan barcha oʻgʻillar goʻdakligida vafot etishdi va Genri Tudor sulolasini davom ettirish uchun oʻgʻil koʻrishni xohladi. Ketrinning tirik qolgan yagona bolasi Malika Mary edi. Genri erkak merosxoʻr tugʻilmaganligini eʼlon qildi, chunki nikoh „Xudoning koʻzida soya qilingan“ [2]. Ketrin marhum akasining rafiqasi edi va Shuning uchun Genrixning unga uylanishi Bibliyadagi taʼlimotlarga zid edi, ushbu toʻy uchun Papa Yuliy II[3] tomonidan maxsus ruxsat kerak boʻldi. Genri bu notoʻgʻri ekanligini va shuning uchun nikoh hech qachon qonuniy emasligini taʼkidladi. 1527-yilda Genrix Klement VIIDAN nikohni bekor qilishni soʻradi, ammo Papa rad etdi. Kanonik qonunga koʻra, Papa avvalgi Papa qarori bilan toʻsiq qoʻyilgan nikohni bekor qila olmaydi. Papa Klement, shuningdek, Muqaddas Rim imperatori Karl V ning Ketrinning jiyani gʻazabidan qoʻrqardi, uning qoʻshinlari oʻsha yilning may oyida Rimni talon-taroj qildilar va bir muncha vaqt papani asirga olishdi[4][5].

Anna Boleyn, Genrix VIII ning ikkinchi xotini

Genrixning xotini sharafli xizmatkorlari orasida 1522-yilda ingliz sudiga kelgan jozibali va xarizmatik Anna Boleyn bor edi [6]. Ushbu holatlarning kombinatsiyasi va Anna Boleynning sevimli mashgʻulotlari oʻsha paytdagi Malikadan qutulish istagini kuchaytirdi [6]. 1529-yilda kantsler Uolsi qirol va uning hukumatiga tajovuz qilganlikda ayblandi(Papa kuchini toj kuchidan yuqori deb tan olish) va 1530-yilda Londonga davlatga xiyonat aybloviga javob berishga [7] ketayotganida vafot etdi.

1529-yilda qirol parlamentni bekor qilish toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun chaqirdi, unda islohotlarni xohlaydiganlar yigʻildi, lekin nima va qanday oʻzgartirish kerakligi haqida bir-biri bilan kelishmadi. Cherkovning oʻz sudlariga chaqirish imtiyozidan norozi boʻlganlar ham bor edi [7] ; Lyuter gʻoyalari taʼsiriga tushib qolganlar ham bor edi, Rimga dushman boʻlganlar ham; Tomas Kromvel ikkala guruhga ham tegishli edi. Uolsidan oʻrin olgan Genrixning kansleri Tomas More ham islohotni xohladi: u bid’atga qarshi yangi qonunlarni talab qildi [6]

Tomas Kromvel, Esseksning 1- grafi (taxminan 1485-1540), Genrix VIII 1532-40 ning birinchi maslahatchisi.

Kromvel advokat va protestant parlament aʼzosi edi, u parlamentni Qirol hokimiyatini kuchaytirish, Genrix nimani xohlashini va protestant eʼtiqodi va amaliyotini tarqatish uchun qanday ishlatilishini tushundi, Kromvel va uning doʻstlari nimani xohlashdi. Uning eng yaqin doʻstlaridan biri kelajakdagi arxiyepiskop Tomas Kranmer edi.

Bekor qilish masalasida oldinga siljish mumkin emasdek tuyuldi. Rim papasi Genrixdan koʻra Karl V dan koʻproq qoʻrqardi. Anna va Kromvel va ularning ittifoqchilari papani shunchaki eʼtiborsiz qoldirmoqchi boʻlishdi, ammo 1520-yil oktabr oyida ruhoniylar va advokatlar yigʻilishi parlament arxiyepiskopga papaning taqiqiga qarshi harakat qilish huquqini bera olmasligini maslahat berdi. Keyin Genri ruhoniylarni qoʻrqitishga qaror qildi [7].

Genrix VIII nikohni bekor qilishga rozilik olish uchun nihoyat butun ingliz ruhoniylarini qirol hokimiyatiga tajovuz qilishda ayblashga qaror qildi. 1392-yilda qabul qilingan, Rim papasi yoki boshqa xorijiy hukmdorlar hokimiyatiga boʻysunishni taqiqlovchi qonun ilgari jismoniy shaxslarga qarshi sud ishlarida qoʻllanilgan. Endi Genri, birinchi navbatda, Ketrin tarafdorlari, yepiskoplar Jon Fisher, Nikolay Vest va Genri Stendish va Ekseterlik arxdeakon Adam Traversni ayblab, butun ruhoniylarga qarshi harakat qilishga qaror qildi [4]. Genri cherkovdan kechirim uchun 100 000 funt sterling toʻlashni talab qildi. Ruhoniylar besh yil davomida boʻlib-boʻlib toʻlashni xohlashdi. Genrix rad etdi. Cherkov assambleyasi umuman toʻlashdan bosh tortdi va Genrixdan unga pul berishdan oldin maʼlum kafolatlar berishni talab qildi. Genri bu shartlarni bajarishdan bosh tortdi.

Angliyada reformatsiyaning boshlanishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tomas Krenmer

1532-yilda Genrixning himoyachisi va protestantizmning aniq tarafdori Tomas Krenmer Kenterberi arxiyepiskopi etib saylandi. Cherkov sudida Krenmer Genrixning nikohini bekor qildi va qirol Anna Boleyn bilan keyingi nikohga kirdi (4 yil ichida qirol xotinini xiyonatda ayblab, boshini kesishni buyurdi). 1534-yilda parlament qirolni „ingliz cherkovining oliy boshligʻi“ ekanligini taʼkidlagan " Ustozlik akti " ni qabul qildi.Bundan tashqari Angliyada Papa hech qanday kuch ishlataolmadi. Jon Fisher va Tomas More bu qarorlarni qabul qilishdan bosh tortganlarida, ular qatl etildi.

Keyingi bosqich Tudor sekulyarizatsiyasi edi. Hammasi boʻlib 376 ta monastir yopilgan, Genrix ularning yerlarini oʻzi uchun saqlab qolgan, yoki taqsimlagan yoki qirolni qoʻllab-quvvatlagan „yangi zodagonlarga“ sotgan; ajralgan yerlarda qamal qilish ishlari olib borildi. Biroq, dogmatik jihatdan ingliz cherkovi katoliklarga yaqin boʻlib qoldi. Ammo Injil endi Angliyada xalq tilida mavjud edi (Tyndale Bible)[8].

Genrixning oʻlimidan soʻng uning oʻgʻli Edvard VI taxtga oʻtirdi, u endigina toʻqqiz yoshda edi. Protestantizmga aniq moyil boʻlgan Somerset gertsogi uning qoʻl ostida regent boʻldi. 1547-yilda „har ikki turdagi“ parishionerlar birligi boshlandi. 1549-yilda ruhoniylarga turmush qurishga ruxsat berildi. 1549-yilda faqat ingliz tilidagi matnlarni oʻz ichiga olgan Umumiy ibodat kitobi joriy etildi. Ushbu kitob hali ham Angliya cherkovida kichik oʻzgarishlar bilan qoʻllaniladi. Ibodatda Injilni oʻqishga alohida eʼtibor berildi.

Kranmer, shuningdek, Jon Noks kabi islohiyotchilarning maslahatlaridan foydalangan holda, konfessiya matnini yaratishga hissa qoʻshdi. Natijada qirol roziligi bilan 1553 yildan beri Angliya cherkovida rasmiy hujjat boʻlgan " 42 ta maqola " paydo boʻldi. Maqolalar taqdir va birlashish haqidagi qarashlarida Kalvinistik edi. Ushbu akt tasdiqlanganidan koʻp oʻtmay, Edvard VI vafot etdi va keyingi hukmronlik davrida mamlakatda katolik reaktsiyasi boshlandi[9].

Qarama-qarshi islohotga urinish[tahrir | manbasini tahrirlash]

Latimer va Ridlining yonishi, Jon Foks kitobi dan rasm 1563)

1553-yilda taxtga Aragonlik Ketrinning qizi katolik Meri Tudor oʻtirdi. Bu davr Angliyada katoliklikni tiklashga urinishlar bilan mashhur. Bu vaqt ichida ingliz ruhoniylarining 800 dan ortiq aʼzosi qochishga majbur boʻldi va 300 kishi, jumladan arxiyepiskop Tomas Krenmer va Xyu Latimer qatl qilindi. Qatl paytida, ikkinchisi oʻzining hamkasbi Nikolay Ridliga dedi: „Ishoning, janob Ridli, bugun biz butun dunyoni yoritadigan olov yoqamiz“[10].

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Nort Djeyms, „Istoriya Tserkvi“, Moskva, Protestant, 1993, str. 258
  2. Phillips 1991.
  3. Lacey 1972.
  4. 4,0 4,1 Morris 1998.
  5. Nort Djeyms, „Istoriya Tserkvi“, Moskva, Protestant, 1993, str. 260
  6. 6,0 6,1 6,2 Brigden 2001.
  7. 7,0 7,1 7,2 Haigh 1982.
  8. Nort Djeyms, „Istoriya Tserkvi“, Moskva, Protestant, 1993, str. 262
  9. Not Djeyms, „Istoriya Tserkvi“, Moskva, Protestant, 1993, str. 264
  10. Nort Djeyms, „Istoriya Tserkvi“, Moskva, Protestant, 1993, str. 265

Bibliografiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Shuningdek[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Britaniyadagi protestantizm
  • Shotlandiyada protestantizm