Amudaryo katta kurakburuni

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Amudaryo katta kurakburuni
Live Pseudoscaphirhynchus kaufmanni.jpg
Muhofaza maqomi
Biologik klassifikatsiya
Olam: Hayvonlar
Tip: Xordalilar
Sinf: Shuʼlaqanotli baliqlar
Turkum: Bakrasimonlar
Oila: Bakralar
Urugʻ: Soxta kurakburunlar
Tur: Amudaryo katta kurakburuni
Binar nomi
Pseudoscaphirhynchus kaufmanni
(Kessler 1877)

Amudaryo katta kurakburuni yoki qilquyruq (Pseudoscaphirhynchus kaufmanni) – bakralar oilasiga (Acipenseridae) mansub butunlay yo‘q bo‘lib ketish arafasida turgan, Amudaryoning endemik relikt turi[1]. O‘zbekiston va Turkmanistonda Amudaryoning o‘rta va quyi oqimida uchraydi. Afg‘oniston va Tojikistonda ham uchrashi taxmin qilinadi[1]. Asosan daryoning nisbatan sayoz, osti qumli va loyqa suvlarida uchraydi[1][2]. Ushbu tur Turkistonning birinchi general-gubernatori Konstantin Petrovich von Kaufman sharafiga nomlangan.

Tashqi tuzilishi[tahrir]

Amudaryo katta kurakburuni boshqa bakralar ichida nisbatan kichik baliq bo‘lsa ham, Pseudoscaphirhynchus urug‘i vakillari ichida eng yirigi hisoblanadi. Uzunligi xivchinga o‘xshash ingichka dumi bilan birgalikda 85 sm gacha[3], og‘irligi 2 kg gacha yetadi[4]. Dum suzgichining yuqori uchi ingichka, uzun xivchinga aylangan. Shu belgisi bilan boshqa urug‘doshlaridan farq qiladi. Tumshug‘i keng, uning uchida va yon tomonida 1-9 ta o‘tkir uchli tikanlari bor. Ko‘zlarining oralig‘i va ensa qismida ham ana shunday 2 tadan o‘tkir tikanlar bo‘ladi. Og‘zi boshining pastki qismida joylashgan, keng, mo‘ylovlari silliq. Ko‘zlari mayda. Cho‘girlari soni orqa tomonida 10-15 ta, yon tomonida 28-40 ta, qorin tomonida 5-11 ta atrofida bo‘ladi[4]. Orqa suzgichidagi shu’lalar soni 25-37 ta, anal suzgichida esa 15-24 ta bo‘ladi[4]. Jabra qilchalari soni 13-20 taga yetadi. Amudaryo katta kurakburunining ikkita: nisbatan yirik, och tusli, kech voyaga yetadigan normal formasi va kichik, to‘q rangli, erta voyaga yetadigan pakana formasi uchraydi[3].

Biologiyasi[tahrir]

Chuchuk suv balig‘i. Amudaryo o‘zanida yashaydi. Ilgari Orol dengizi qurimasidan avval ham dengizda yoki Amudaryo havzasidagi ko‘llarda uchrashi qayd etilmagan[4]. Amudaryo katta kurakburunining yosh vakillari mayda baliqlar va suvdagi hasharot lichinkalari bilan, voyaga yetgan vakillari esa asosan boshqa mayda baliq turlari bilan oziqlanadi. Dastlab olib borilgan 1960-1970-yillardagi tadqiqotlarda Amudaryo katta kurakburunining voyaga yetish davri 5-8 yoshli individlar orasida kuzatilgan bo‘lsa (urg‘ochilari erkaklariga nisbatan biroz kechroq voyaga yetadi), 1990-yillarda olib borilgan kuzatuvlarda 4 yoshli individlar orasida ham voyaga yetgan vakillari uchragan, tadqiqotchilar buni baliqlar yashash muhitidagi o‘zgarishlar bilan bog‘lash mumkinligini aytishadi[3]. Amudaryo katta kurakburunining biologiyasi haqida yetarli maʼlumotlar mavjud emas. Shunday bo‘lsada, mart va may oylari oralig‘ida normal formadagi urg‘ochilari 3100-36500 tagacha, pakana formadagi urg‘ochilari esa 1000-2000 tagacha tuxum qo‘yishi maʼlum[2]. Ushbu baliqlar faqat har 4-5 yilda bir marta tuxum qo‘yadi deb ishoniladi. Tuxumlarini suv tubiga qo‘yadi. Tuxumlari yopishqoq, qora, diametri 1,5-2,7 mm atrofida. Tuxumdan chiqqan lichinkalari loyqa suv tubida yashashga moslashgan. Yosh baliqlarning tumshug‘ida tikanlari va dum qismidagi xivchinlari bo‘lmaydi, ular baliq 6,5 sm bo‘lganidan keyin paydo bo‘ladi. Amudaryo katta kurakburunlari 14 yil atrofida yashaydi[1].

Taksonomiya va filogenetikasi[tahrir]

Amudaryo katta kurakburuni dastlab tashqi morfologik belgilariga ko‘ra Shimoliy Amerika daryolarida uchrovchi kurakburunlar (Scaphirhynchus) urug‘i bilan birgalikda Scaphirhynchinae kenja oilasiga birlashtirilgan edi[5]. Amudaryo katta kurakburuni kariotipi 118-120 xromosomadan iborat bo‘lib, u bakralarning kam xromosomali guruhiga mansub. Amudaryo katta kurakburuni va kurakburun bakra (Scaphirhynchus platorhynchus) genetikasi va kariotipini solishtirish asosida olib borilgan tadqiqotda ular orasida yaqqol ko‘zga tashlanuvchi farqlar mavjud ekanligi va Scaphirhynchinae oilasi polifiletik kelib chiqishga ega ekanligi maʼlum bo‘ldi[6]. O‘tkazilgan so‘nggi morfometrik va osteologik tadqiqotlar asosida soxta kurakburunlar urug‘i alohida mustaqil Pseudoscaphirhynchinae kenja oilasi sifatida ajratildi[7]. Yaqinda amalga oshirilgan to‘liq mitoxondrial genom asosidagi filogenetik tekshiruv ham soxta kurakburun (Pseudoscaphirhynchus) va kurakburun (Scaphirhynchus) urug‘larining o‘zaro monofiletik emasligini ko‘rsatdi[8].

Muhofaza qilish[tahrir]

Amudaryo katta kurakburuni tabiatan kamyob baliq, u hozirda Amudaryoning o‘rta va quyi oqimida uchraydi[1][3][8]. So‘nggi yillarda tartibsiz ovlanishi, yashash muhitining o‘zgarishi, daryo suvidan sug‘orish maqsadida foylanilishi, daryoga tashlama suvlarning quyilishi oqibatida daryo suvi kimyoviy tarkibining o‘zgarishi natjasida Amudaryo katta kurakburunining soni kamayib bormoqda[3]. Amudaryo katta kurakburuni O‘zbekiston, Turkmaniston, Tojikiston Qizil kitoblariga kiritilgan. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi (TMXI) qizil ro‘yxatiga „Butunlay yo‘q bo‘lib ketish arafasidagi turlar“ (CR) maqomi ostida kiritilgan[1]. Bugungi kunda ushbu baliqni ovlash mutlaqo taqiqlangan. Qizilqum, Surxon qo‘riqxonalarida va Quyi Amudaryo biosfera rezervatining qo‘riqlanadigan hududida muhofazaga olingan. 1998-yildan SITES ning II ilovasiga kiritilgan[1].

Manbalar[tahrir]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Mugue, N. (2010). "Pseudoscaphirhynchus kaufmanni". IUCN Red List of Threatened Species (IUCN) 2010: e.T18601A8498207. doi:10.2305/IUCN.UK.2010-1.RLTS.T18601A8498207.en. https://www.iucnredlist.org/species/18601/8498207. 
  2. 2,0 2,1 Birstein, V.J.; J.R. Waldman; and W.E. Bemis, editors Sturgeon biodiversity and conservation. Kluwer Academic Publishing, 1997. — s. pp. 377–378, 381–382. [[Maxsus:BookSources/ISBN 0-792-34517-7|ISBN ISBN 0-792-34517-7]]. 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Salnikov, V.B.; V.J. Birstein; and R.L. Mayden The contemporary status of the two Amu Darya River shovelnose sturgeons, Pseudoscaphirhynchus kaufmanni and P. hermanni. The Sturgeon Quarterly, 1996. — s. 4(3): 10-14. 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Тлеулов, Р. и Н.И. Сагитов. 1973. Осетровые рыбы Амударьи. Издательство «Фан» Узбекской ССР, Ташкент, с. 155.
  5. Bemis, W.E.; Findeis, E.K.; and Grande, L. An overview of Acipenseriformes. Environmental Biology of Fishes, 1997. — s. 48(1-4), 25-71. DOI:10.1023/A:1007370213924. 
  6. Kovalev, Konstantin; Balashov, Dmitry; Cherniak, Alexey; Lebedeva, Elena; Vasil’eva, Ekaterina; Vasil’ev, Victor The karyotype of the Amu Darya sturgeon, Pseudoscaphirhynchus kaufmanni (Actinopterygii: Acipenseriformes: Acipenseridae). Acta Ichthyologica et Piscatoria., 30 June 2014. — s. 44 (2): 111–116. DOI:10.3750/AIP2014.44.2.04. 
  7. Hilton, E.J.; L. Grande; and W.E. Bemis Skeletal Anatomy of the Shortnose Sturgeon, Acipenser brevirostrum Lesueur, 1818, and the Systematics of Sturgeons (Acipenseriformes, Acipenseridae). Fieldiana Life and Earth Sciences, 2011. — s. 3, 1-168. DOI:10.3158/2158-5520-3.1.1. 
  8. 8,0 8,1 Sheraliev, B.; Peng, Z. Complete mitochondrial genome sequence and phylogenetic position of the Amu Darya sturgeon, Pseudoscaphirhynchus kaufmanni (Acipenseriformes: Acipenseridae). Journal of Applied Ichthyology, 2020. — s. 1-4. DOI:10.1111/jai.14043.