Aloe vera

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish

Aloe vera (/ˈæl(i) vɛrə, vɪər-/)[1] — aloe turkumiga mansub shirali oʻsimlik turi[2]. 500 ga yaqin turga ega aloe keng tarqalgan hamda dunyoning koʻplab mintaqalarida invaziv tur sanaldi.

Doim yashil koʻp yillik oʻsimlik, Arabiston yarim orolidan kelib chiqadi, ammo butun dunyo boʻylab tropik, yarim tropik va qurgʻoqchil iqlimlarda yovvoyi holda oʻsadi[2]. U tijorat mahsulotlari tufayli, asosan, asrlar davomida qoʻllanilgan topikal davolash o 'rnida yetishtiriladi[2]. Aloe dekorativ maqsadlarda jozibali boʻlib, yopiq holda yetishtirilayotgan oʻsimlik sifatida o 'stiriladi[3].

U koʻplab isteʼmol mahsulotlarida, jumladan, ichimliklar, teri losonlari, kosmetika, malhamlar yoki kichik kuyishlar va quyosh yonishi uchun gel shaklida qoʻllaniladi. Aloe vera ekstraktining kosmetik yoki topikal dori sifatida samaradorligi hamda xavfsizligi haqida klinik dalillar kam. Bu nom lotin tilidan aloe va vera („toʻgʻri“) degan maʼnoni anglatadi.

Etimologiya va umumiy nomlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Aloe Vera houseplant
Barglarning chetlaridagi tishlar

Botanikaga oid nomi lotin tilidan olingan bo 'lib, aloe (shuningdek, yunoncha), kelib chiqishi noaniq va vera („haqiqiy“) lotin tilidan olingan[4]. Umumiy nomlar Xitoy aloe, Cape aloe yoki Barbados aloe singari tarqalish mintaqasiga oid nomlar bilan aloe ishlatadi.

Tavsif[tahrir | manbasini tahrirlash]

Aloe vera poyasiz yoki juda qisqa poyali oʻsimlik boʻlib, boʻyi 60-100 santimetrgacha oʻsadi va oʻzaro yoyiladi[2]. Barglari qalin va goʻshtli, yashildan kulrang yashilgacha, baʼzi navlari yuqori va pastki poya yuzasida oq dogʻlarni koʻrsatadi[5]. Bargi cheti tishli bo 'ladi va yana mayda oq tishlarga ega. Gullar yozda 90 santimetrgacha boʻlgan boshoqda ishlab chiqariladi: baland boʻyli, har bir gul sargʻish, naychali gul tojiga ega bo 'yi 2-3 santimetrgacha bo 'ladi[5][6]. Boshqa aloe turlari kabi, aloe vera oʻsimlikka tuproqdagi mineral ozuqalarga juda yaxshi kirish imkonini beruvchi simbioz boʻlgan arbuskulyar mikorizani hosil qiladi[7].

Aloe vera barglari mumkin boʻlgan bioaktivlik uchun oʻrganilayotgan fitokimyoviy moddalarni oʻz ichiga oladi, masalan, atsetillangan mannanlar, polimannanlar, antrakinon C glikozidlari, antronlar va boshqa antrakinonlar, masalan, emodin va turli lektinlar[8][9].

Taksonomiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Aloe vera var deb ham ataladigan dogʻli shakllar. chinensis
Acta Eruditorumdan olingan tarixiy tasvir, 1688-yil

Turning bir nechta sinonimlari bor: A. barbadensis Mill, Aloe indica Royle, Aloe perfoliata L. var. vera va A. vulgaris Lam [10][11] Baʼzi adabiyotlarda aloe veraning oq dogʻli shakli Aloe vera vari sifatida aniqlanadi. chinensis ;[12][13] hamda aloe veraning dogʻli shakli A. massawana bilan oʻziga xos boʻlishi mumkin[14]. Bu tur birinchi marta 1753-yilda Karl Linney tomonidan Aloe perfoliata var sifatida tasvirlangan. vera[15], 1768-yilda Nikolaas Laurens Burman tomonidan 6-aprelda Flora Indica jurnalida Aloe vera va Bogʻbon lugʻatida Filipp Miller tomonidan Burman tilidan oʻn kun o 'tgach, Aloe barbadensis sifatida yana tasvirlangan[16].

DNKni taqqoslashga, asoslangan, usullar aloe vera Yamanga xos boʻlgan aloe perryi orqali nisbatan yaqin bogʻliqligini koʻrsatadi[17]. Xloroplast DNK ketma-ketligini taqqoslash va ISSR profilini qoʻllash orqali shunga oʻxshash usullar, shuningdek, Aloe forbesii, Aloe inermis, Aloe scobinifolia, Aloe sinkatana va Aloe striata bilan chambarchas bogʻliqligini koʻrsatdi[18]. Janubiy Afrikaning A. striata turlari bundan mustasno, bu Aloe turlarining vatani Sokotra (Yaman), Somali va Sudan sanaladi[18]. Turlarning aniq tabiiy populyatsiyalarining yoʻqligi baʼzi mualliflarni aloe vera gibrid kelib chiqishi mumkinligini taxmin qilishlariga olib keldi[19].

Tarqatish[tahrir | manbasini tahrirlash]

A. vera faqat janubi-sharqida joylashgan[20] Arabiston yarim orolining shimoli-sharqidagi Al Hajar togʻlarida joylashgan[21] Biroq, u butun dunyoda keng tarqalgan boʻlib, Shimoliy Afrikada, shuningdek, Sudan va qoʻshni mamlakatlarda, Kanar orollari, Kabo-Verde va Madeyra orollarida tabiiylashtirilgan[10].Shuningdek, u Portugaliyaning Algarve mintaqasida[22][23] va Ispaniya janubidagi yovvoyi hududlarda, ayniqsa, Mursiya mintaqasida tabiiylashtirilgan[24].

Bu tur 17-asrda Xitoyga va janubiy Evropaning turli qismlariga kiritilgan[25]. U boshqa joylarda keng tarqalgan boʻlib, mo 'tadil qitʼalarning qurgʻoqchil, mo 'tadil va tropik mintaqalarida uchraydi[2][21][26]. Hozirgi taqsimot etishtirish natijasi boʻlishi mumkin[14][27].

Kultivatsiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manzarali oʻsimlik sifatida

Aloe vera manzarali oʻsimlik sifatida keng tarqalgan. Ushbu tur zamonaviy bogʻbonlar orasida dolzarb dorivor oʻsimlik va qiziqarli gullari, shakli hamda shiraliligi bilan mashhur. Bu shiralilik turlarga tabiiy yogʻingarchilik kam boʻlgan hududlarda omon qolish imkonini beradi, bu uni toshboʻron va boshqa kam suv isteʼmol qiladigan bogʻlar uchun ideal qiladi[5]. Tur 8-11 hududlarda chidamli boʻlib, qattiq sovuqqa va qorga toqat qilmaydi[6][28]. Bu tur koʻpchilik hasharotlar zararkunandalariga nisbatan chidamli, ammo oʻrgimchak oqadilar, goʻshtli hasharotlar va shira turlari oʻsimlik sogʻligʻining pasayishiga olib kelishi mumkin [29][30]. Bu oʻsimlik Qirollik bogʻdorchilik jamiyatining bogʻdagi xizmatlari uchun mukofotiga sazovor boʻldi[31].

Idishlarda turlar yaxshi quritilgan, qumli tuproqni va yorqin, quyoshli sharoitlarni talab qiladi. Aloe oʻsimliklari toʻgʻridan-toʻgʻri quyosh ostida quyosh yonishidan qizarib ketishi mumkin, ammo asta-sekin moslashish yordam berishi mumkin[32]. Yaxshi sifatli tijorat koʻpaytirish aralashmasi yoki qadoqlangan „kaktuslar va suvli aralashmalar“dan foydalanish tavsiya etiladi, chunki ular yaxshi drenaj beradi [33].Terra kota qozonlari gʻovakli boʻlgani uchun afzalroqdir[33].Idishdagi oʻsimliklar qayta sugʻorishdan oldin toʻliq quritilishi kerak. Idishga solinganda, aloe „ona oʻsimlik“ ning yon tomonlarida oʻsadigan „kuchukchalar“ bilan toʻlib ketishi mumkin. Koʻpayib ketgan oʻsimliklar keyingi oʻsish uchun joy ajratish uchun boʻlinib, koʻchirilishi mumkin yoki kuchukchalar ona oʻsimlik bilan qoldirilishi mumkin[32]. Qish mavsumida aloe vera uxlab qolishi mumkin, bu davrda ozgina namlik talab etiladi[32]. Ayoz yoki qor yogʻadigan joylarda, turlar eng yaxshi yopiq joylarda hamda isitiladigan issiqxonalarda saqlanadi[6]. Shunga oʻxshash gʻamxoʻrlik talab qiladigan uy oʻsimliklari orasida haworthia va agave mavjud[32].

Avstraliya[34], Kuba, Dominikan Respublikasi, Xitoy, Meksika[35], Hindiston[36], Yamayka[37], Ispaniyada keng koʻlamli qishloq xoʻjaligida aloe vera yetishtiriladi, u yerning ichki qismida ham yaxshi oʻsadi[38], Keniya, Tanzaniya va Janubiy Afrika[39], AQSh[40]bilan birga kosmetika sanoatini yetkazib berish uchun yetishtiriladi[2].

Foydalanilishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Aloe veradan ikkita modda – shaffof gel va uning sariq latekslari – mahsulotlarini ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Aloe gel, odatda, kuyishlar, yaralar, muzlash, toshmalar, toshbaqa kasalligi, sovuq yaralar yoki quruq teri singari teri kasalliklari uchun topikal dorilarni tayyorlash uchun ishlatiladi. Aloe lateks alohida-alohida ishlatiladi yoki ich qotishini bartaraf etish uchun, yutish uchun boshqa tarkibiy qismlar bilan mahsulot sifatida ishlab chiqariladi.

Aloe vera yaralar yoki kuyishlarni davolashda ham samarali ekanligi haqida qarama-qarshi dalillar mavjud. Aloe mahsulotlarini topikal foydalanish psoriaz, akne yoki toshmalar singari baʼzi teri kasalliklarining alomatlarini yengillashtirishi mumkinligi haqida baʼzi dalillar mavjud.

Aloe vera geli yogurtlar, ichimliklar va baʼzi shirinliklarning tarkibiy qismi sifatida tijorat maqsadida ishlatiladi[41], lekin yuqori yoki uzoq dozalarda aloe lateks yoki butun barg ekstrakti zaharli boʻlishi mumkin. Mahalliy aloe veradan oz miqdorda foydalanish xavfsiz boʻlishi mumkin.

Tadqiqotchilar, shu bilan birga, Aloe vera gelini biologik parchalanadigan elektrolit sifatida oʻrganishmoqda[42]

Mahalliy dorilar va mumkin boʻlgan yon taʼsiri[tahrir | manbasini tahrirlash]

Aloe vera loson, gel, sovun yoki topikal dori sifatida teriga foydalanish uchun kosmetika mahsuloti sifatida tayyorlanishi mumkin. Aloe vera tufayli allergiyasi boʻlgan odamlarda, teri reaktsiyalari yengil qizarish va qichishish, nafas olish qiyinlishuvi yoki yuz, lablar, til yoki tomoqning shishishi bilan bogʻliq kontakt dermatitni oʻz ichiga olishi mumkin[43].

Diyetik qoʻshimcha[tahrir | manbasini tahrirlash]

Baʼzi aloe turlarining yarim suyuq lateksida topilgan aloin birikmasi 2002-yilgacha Amerika Qoʻshma Shtatlarida retseptsiz laksatif mahsulotlarning umumiy tarkibiy qismi boʻlgan, chunki ishlab chiqaruvchilar oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi uni taʼqiqlagan. Zarur xavfsizlik maʼlumotlari[44][43][45].Aloe vera potentsial zaharlanishga ega, yon taʼsiri baʼzi dozalarda yutilganda ham, topikal ravishda qoʻllanganda ham yuzaga keladi. Aloinni qayta ishlash orqali olib tashlanganda, toksiklik kamroq boʻlishi mumkin boʻlsa-da, koʻp miqdorda isteʼmol qilingan aloe vera qorin ogʻrigʻi, diareya yoki gepatit kabi nojoʻya taʼsirlarni keltirib chiqarishi mumkin[43][46]. Aloeni surunkali isteʼmol qilish (kuniga 1 gramm dozasi) gematuriya, vazn yoʻqotish, yurak yoki buyrak kasalliklarini oʻz ichiga olgan salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin[43].

Aloe vera sharbati ovqat hazm qilish tizimining sogʻligʻini qoʻllab-quvvatlash uchun sotiladi, ammo bu daʼvo uchun na ilmiy dalil, na tartibga soluvchi tasdiq mavjud emas[44][43]. Odatda, bunday maqsadlar uchun ishlatiladigan ekstraktlar va miqdorlar dozaga bogʻliq boʻlgan toksiklik bilan bogʻliq[43].

Anʼanaviy tibbiyot[tahrir | manbasini tahrirlash]

Aloe vera anʼanaviy tibbiyotda terini davolash uchun foydalaniladi. Uning qoʻllanilishi haqidagi, dastlabki maʼlumotlar miloddan avvalgi toʻrtinchi ming yillikda paydo boʻlgan[43].Bu haqida milodiy 512-yilgi Juliana Anicia kodeksida ham yozilgan[41] :9.

Tovarlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Aloe vera yuz toʻqimalarida qoʻllaniladi, bu yerda burunning ishqalanishini kamaytirish uchun namlovchi va tirnash xususiyati beruvchi vosita sifatida targʻib qilinadi. Kosmetik kompaniyalar, odatda, aloe vera sharbatini yoki boshqa hosilalarini boʻyanish, matolar, namlovchi vositalar, sovunlar, quyoshdan himoya qiluvchi vositalar, tutatqilar, soqol kremi yoki shampunlar kabi mahsulotlarga qoʻshadilar. Akademik adabiyotlarni koʻrib chiqish, shuni koʻrsatadiki, uning koʻplab gigiena vositalariga kiritilishi uning „namlashtiruvchi yumshatuvchi taʼsiri“ bilan bogʻliq boʻladi.

Toksiklik[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ogʻiz orqali qabul qilingan, rangsizlantirilmagan aloe vera barglari ekstrakti Kaliforniya Atrof-muhit salomatligi uchun xavfni baholash idorasi tomonidan „davlatga saraton hamda reproduktiv toksiklikni keltirib chiqaradigan kimyoviy moddalar“ qatoriga kiritilgan[47].

Mahalliy aloe veradan foydalanish sezilarli darajada nojoʻya taʼsirlar bilan bogʻliq emas[44].Aloe verani ogʻiz orqali isteʼmol qilish potentsial zaharli sanaladi[43] va qorin boʻshligʻida kramplar va diareyaga olib kelishi mumkin, bu esa oʻz navbatida dorilarning soʻrilishini kamaytirishi mumkin. [44]

Belgilangan dorilar bilan oʻzaro taʼsiri[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yutilgan aloe mahsulotlari qon pıhtılarını, diabetni, yurak kasalliklarini va kaliyni kamaytiradigan vositalarni (masalan, Digoksin) va diuretiklarni davolash uchun ishlatiladiganlar singari retsept boʻyicha dori-darmonlar bilan salbiy taʼsir koʻrsatishi tabiiy hol.

Galereya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yana qarang[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. „aloe vera“. Dictionary.com Unabridged. Random House.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 „Aloe vera (true aloe)“. Centre for Agriculture and Bioscience International (13-fevral 2019-yil). Qaraldi: 15-oktabr 2019-yil.
  3. Perkins. „Is Aloe a tropical plant?“. SFGate. Qaraldi: 13-fevral 2016-yil.
  4. „Aloe“. Online Etymology Dictionary, Douglas Harper (2021). Qaraldi: 1-iyul 2021-yil.
  5. 5,0 5,1 5,2 Yates A. (2002) Yates Garden Guide.
  6. 6,0 6,1 6,2 Random House Australia Botanicaʼs Pocket Gardening Encyclopedia for Australian Gardeners Random House Publishers, Australia
  7. "[Study on application of arbuscular-mycorrhizas in growing seedings of Aloe vera]" (zh). Zhong Yao Cai 25 (1): 1–3. 2002. PMID 12583231. 
  8. "The effect of Acemannan Immunostimulant in combination with surgery and radiation therapy on spontaneous canine and feline fibrosarcomas". J Am Anim Hosp Assoc 31 (5): 439–447. 1995. doi:10.5326/15473317-31-5-439. PMID 8542364. 
  9. "Aloe vera: a valuable ingredient for the food, pharmaceutical and cosmetic industries—a review". Critical Reviews in Food Science and Nutrition 44 (2): 91–96. 2004. doi:10.1080/10408690490424694. PMID 15116756. 
  10. 10,0 10,1 Aloe vera, African flowering plants database“. Conservatoire et Jardin botaniques de la Ville de Genève. Qaraldi: 19-noyabr 2017-yil.
  11. „Taxon: Aloe vera (L.) Burm. f.“. Germplasm Resources Information Network, United States Department of Agriculture.. 24-sentabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-iyul 2008-yil.
  12. "[Determination of aloin content in callus of Aloe vera var. chinensis]" (zh). Zhong Yao Cai 27 (9): 627–8. 2004. PMID 15704580. 
  13. "[Peroxidase and soluble protein in the leaves of Aloe vera L. var. chinensis (Haw.)Berger]" (zh). Zhongguo Zhong Yao Za Zhi 22 (11): 653–4, 702. 1997. PMID 11243179. 
  14. 14,0 14,1 Lyons G. „The Definitive Aloe vera, vera?“. Huntington Botanic Gardens. 25-iyul 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-iyul 2008-yil.
  15. Linnaeus, C. (1753).
  16. "In defense of the name Aloe vera". The Cactus and Succulent Journal of Great Britain 41: 29–30. 1979. 
  17. "Molecular assessment of germplasm diversity in Aloe spp. using RAPD and AFLP analysis". J Med. Arom. Plant Sci. 25 (2): 354–361. 2003. 
  18. 18,0 18,1 "Phylogenetic relationships in Asphodelaceae (Alooideae) inferred from chloroplast DNA sequences (rbcl, matK) and from genomic finger-printing (ISSR)". Taxon 52 (2): 193–207. 2003. doi:10.2307/3647389. 
  19. Jones WD, Sacamano C. (2000) Landscape Plants for Dry Regions: More Than 600 Species from Around the World.
  20. „World Checklist of Selected Plant Families: Royal Botanic Gardens, Kew“. wcsp.science.kew.org. Qaraldi: 7-dekabr 2020-yil.
  21. 21,0 21,1 Aloe vera. World Checklist of Selected Plant Families. Royal Botanic Gardens, Kew. Qaraldi: 19-noyabr 2017-yil.
  22. Domingues de Almeida, J & Freitas. „Exotic naturalized flora of continental Portugal – A reassessment“. core.ac.uk (2006). Qaraldi: 16-iyul 2020-yil.
  23. Gideon F Smith, Estrela Figueiredo (2009). "Aloe arborescens Mill. and Aloe Vera spreading in Portugal". Bradleya (bioone). doi:10.25223/brad.n27.2009.a4. 
  24. „Aloe Vera Cultivation in Murcia“ (9-aprel 2015-yil).
  25. Farooqi, A. A. and Sreeramu, B. S. (2001) Cultivation of Medicinal and Aromatic Crops.
  26. „Aloe vera“. Royal Botanic Gardens, Kew (2016). Qaraldi: 10-avgust 2016-yil.
  27. „Aloe vera (Linnaeus) Burman f., Fl. Indica. 83. 1768.“ in Flora of North America Vol. 26, p. 411
  28. „BBC Gardening, Aloe vera. British Broadcasting Corporation. Qaraldi: 11-iyul 2008-yil.
  29. „Pest Alert: Aloe vera aphid Aloephagus myersi Essi.“. Florida Department of Agriculture and Consumer Services. 12-iyun 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-iyul 2008-yil.
  30. „Kemper Center for Home Gardening: Aloe vera. Missouri Botanic Gardens, USA. Qaraldi: 11-iyul 2008-yil.
  31. „RHS Plant Selector Aloe vera AGM / RHS Gardening“. Apps.rhs.org.uk. Qaraldi: 9-aprel 2020-yil.
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 Peerless, Veronica. How Not to Kill Your Houseplant. DK Penguin Random House, 2017 — 38–39 bet. 
  33. 33,0 33,1 Coleby-Williams, J. „Fact Sheet: Aloes. Gardening Australia, Australian Broadcasting Corporation (21-iyun 2008-yil). 6-iyul 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-iyul 2008-yil.
  34. Aloe vera producer signs $3m China deal“. ABC News. Australian Broadcasting Corporation (6-dekabr 2005-yil).
  35. „Korea interested in Dominican 'aloe vera'“. DominicanToday.com—The Dominican Republic News Source in English (7-iyul 2006-yil). 6-dekabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi.
  36. Varma, Vaibhav. „India experiments with farming medicinal plants“. channelnewsasia.com (11-dekabr 2005-yil).
  37. „Harnessing the potential of our aloe“. Jamaica Gleaner, jamaica-gleaner.com. 24-mart 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-iyul 2008-yil.
  38. „Córdoba is the Spanish province with more aloe vera crops (translated from Spanish)“. ABC-Córdoba (23-avgust 2015-yil).
  39. Mburu, Solomon. „Kenya: Imported Gel Hurts Aloe Vera Market“. allafrica.com (2-avgust 2007-yil).
  40. „US Farms, Inc. – A Different Kind of Natural Resource Company“. resourceinvestor.com. 17-sentabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-iyul 2008-yil.
  41. 41,0 41,1 Reynolds, Tom (Ed.) (2004) Aloes: The genus Aloe (Medicinal and Aromatic Plants — Industrial Profiles.
  42. Nanda, Omita; Gupta, N; Grover, R.; Saxena, K. (25 September 2018). "Self-powered electrochromic window using green electrolyte". AIP Advances 8: 095117. doi:10.1063/1.5037454. 
  43. 43,0 43,1 43,2 43,3 43,4 43,5 43,6 43,7 „Aloe“. Drugs.com (30-dekabr 2020-yil). Qaraldi: 1-iyul 2021-yil. Manba xatosi: Invalid <ref> tag; name "drugs" defined multiple times with different content Manba xatosi: Invalid <ref> tag; name "drugs" defined multiple times with different content Manba xatosi: Invalid <ref> tag; name "drugs" defined multiple times with different content
  44. 44,0 44,1 44,2 44,3 „Aloe vera“. National Center for Complementary and Integrative Health, US National Institutes of Health (1-oktabr 2020-yil). Qaraldi: 1-iyul 2021-yil. Manba xatosi: Invalid <ref> tag; name "nih" defined multiple times with different content Manba xatosi: Invalid <ref> tag; name "nih" defined multiple times with different content
  45. Food Drug Administration, HHS (2002). "Status of certain additional over-the-counter drug category II and III active ingredients. Final rule". Fed Regist 67 (90): 31125–7. PMID 12001972. 
  46. "Oral aloe vera-induced hepatitis". Ann Pharmacother 41 (10): 1740–3. 2007. doi:10.1345/aph.1K132. PMID 17726067. https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2007-10_41_10/page/1740. 
  47. „Chemicals Listed Effective December 4, 2015, as Known to the State of California to Cause Cancer: Aloe Vera, Non-Decolorized Whole Leaf Extract, and Goldenseal Root Powder“. California Office of Environmental Health Hazard Assessment (4-dekabr 2015-yil). Qaraldi: 21-fevral 2020-yil.

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]