Almashuvchan oʻzaro taʼsir

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
(Almashuvchan o‘zaro ta’sirdan yoʻnaltirildi)
Jump to navigation Jump to search


Almashuvchan o‘zaro ta’sir – ayniy zarralarnit bir-biriga alohida ta’sir ko‘rsatishi. A.o‘.t. zarralarning diskret harakteristikalari (zaryadi, spini, massasi) va to‘lqin funksiyasiga bog‘liq. Ko‘pchilik hodisalar (mas, gomeo-polyar bog‘lanish hosil bo‘lishi, kristallarda zonalar hosil bo‘lishi va hokazo)ga A.o‘.t. sabab bo‘ladi. Ayniy zarralar ti-zimida ular o‘rnining juft-juft bo‘lib almashinishidan yuzaga keladigan simme-triyani aks ettiruvchi sof kvant effekt; klassik fizikada unga o‘xshash o‘zaro ta’-sir yo‘q.A.o‘.t. kattaligi, asosan, zarralar to‘lqin funksiyalarining ustma-ust tushish darajasi bilan, ya’ni ularning birgalikda fazoning umumiy qismida bo‘lish vaqti bilan belgilanadi, shuning uchun bu zarralar holatlari qancha ke-skin farq qilsa, A.o‘.t.ning o‘rni shun-cha kam bo‘ladi. Zarralar orasida o‘zaro ta’sir kuchi mavjud bo‘lganida A.o‘.t. bu 361kuchni o‘zgartiradi. Mas, atomdagi elek-tronlarning aynan bir xilligi hisobga olinganda elektronlarning bir-birini itarishi o‘rni kamayadi. Parallel spinli elektronlar itarishish energiyasining effektov kamayishi atomlar, molekulalar va kristallarda muhim o‘rin tutadi. Mas, u ferromagnetizmni vujudga kelti-radi. Bu effekt vodorod molekulasi N2 dagi gomeopolyar molekulyar bog‘lanishga asos bo‘ladi. A.o‘.t. hissasi tizimning zichligi ortishi bilan kamayadi.A.o‘.t. atomning tashqi elektron qobiqlariga eng katta ta’sir ko‘rsatadi. Atom yadrosida ham almashuvchan effektlar muhim o‘rin egallaydi. "A.o‘.t." ibo-rasi zarralarning aynan bir xilligi bilan bog‘liq bo‘lmagan, ammo koor-dinatalar almashishini taqozo qiladigan o‘zaro ta’sir (mas, yadro) kuchlarini belgilashda ham qo‘llaniladi. A.o‘.t. atom va mole-kula spektrlari, kimyoviy bog‘lar, ferro-magnetizm va boshqalarni tushuntirib beradi.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil