Haydar Aliyev

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
(Aliyev Haydar Alirza oʻgʻlidan yoʻnaltirildi)
Haydar Aliyev, 1997.

Озарбайжон Республикасининг 3-чи Президенти - 10 октябрь 1993 – 31 октябрь 2003
Озарбайжон Республикасининг Президентининг вазифасини бажарган ОР Олий Советининг Раиси - 24 июнь – 10 октябрь 1993
Озарбайжон Республикаси Олий Советининг 4-Раиси - 15 июнь 1993 – 5 ноябрь 1993
Озарбайжон Республикасининг Нахчивон Мухтор Республикаси Олий Мажлисининг Раиси - 3 сентябрь 1991 – 15 июнь 1993
Совет Социалистик Республикалар Иттифоқи Министрлар Совети Раисининг Биринчи ўринбосари - 24 ноябрь 1982 – 23 октябрь 1987
Совет Иттифоқи Коммунистик Партияси Марказий Комитети Сиёсий Бюросининг аъзоси - 22 ноябрь 1982 – 21 октябрь 1987
Озарбайжон КП МКнинг 11-биринчи котиби - 14 июль 1969 – 3 декабрь 1982
СССР Олий Совети Иттифоқ Совети Раисининг ўринбосари - 1974 – 1979 Озарбайжон ССР Министрлар Совети ҳузуридаги Давлат Хавфсизлик Комитетининг раиси - 21 июнь 1967 – 14 июль 1969



Таҳсили:

1) Озарбайжон Саноат институти
2) Озарбайжон Давлат университети


Дини:
Ислом

Таваллуди:
10 май 1923, Нахчивон, Закавказье СФСР, СССР


Вафоти: 12 декабрь 2003 (80 ёшида) Кливленд, Огайо, АҚШ
Дафн этилган жойи: I Фахрий Хиёбон
Умр йўлдоши: Зарифа Алиева
Фарзандлари: ўғли: Илҳом Алиев, қизи: Севил Алиева

Ҳаёти
Умуммиллий лидер Ҳайдар Алиризо ўғли Алиев 1923 йил 10 майда Озарбайжоннинг Нахчивон шаҳрида темирйўлчи оиласида дунёга келган. Нахчивон Педагогика техникумини 1939 йилда битиргандан сўнг Озарбайжон Саноат институтининг меъморлик факультетида таҳсил олган. Бошланиб кетган уруш унга таҳсилни тугатиш имконини бермаган. Ҳайдар Алиев 1941-1944 йилларда Нахчивон МССР Халқ Ички Ишлар Комиссарлигида ва Нахчивон МССР Халқ Комиссарлиги Советида турли масъул вазифаларда хизмат қилган, 1944 йилнинг майида эса Нахчивон Вилоят Партия Комитети томонидан давлат хавфсизлиги органларига ишга жўнатилган. У Ленинград (ҳозирги Санкт-Петербург) ва Москва шаҳарларида алоҳида олий таҳсил олган, 1957 йилда эса Озарбайжон Давлат университетининг тарих факультетини битирган. Давлат хавфсизлиги органларида йигирма беш йил (1944-1969) хизмат қилган Ҳайдар Алиев 1965 йилда СССР Министрлар Совети ҳузуридаги Давлат Хавфсизлик Комитети Озарбайжон раисининг ўринбосари, 1967 йилда эса унинг раиси вазифасига кўтарилган.Ҳ.Алиевга 1967 йилда СССР Министрлар Совети ҳузуридаги Давлат Хавфсизлик Комитети томонидан генерал-майор унвони берилган Озарбайжон Коммунистик Партияси Марказий Комитетининг 1969 йил 14 июлдаги тарихий пленумида 46 ёшли Ҳайдар Алиев Озарбайжон КП МКнинг биринчи котиби этиб сайланди ва 1982 йилга қадар Озарбайжон ССРга раҳбарлик қилди. Ҳайдар Алиев республикага раҳбарлик қилган даврда (1969-1982) бошқарувнинг мустаҳкамланиши, кадрларга нисбатан талабчанликнинг ортиши натижасида иқтисодий-ижтимоий соҳада улкан натижалар қўлга киритилди. 1982 йилнинг декабрида Совет Иттифоқи Коммунистик Партияси Марказий Комитети Сиёсий Бюросининг аъзоси этиб сайланган Ҳайдар Алиев СССР Министрлар Совети раисининг биринчи ўринбосари лавозимига тайинланди ва СССРнинг раҳбарларидан бирига айланди. Ҳайдар Алиев СССР Олий Советининг (8, 9, 10 ва 11-чақириқлар) депутати[19], 9-чақириқ СССР Олий Совети Иттифоқ Совети раисининг ўринбосари (1974-1979), РСФСР Олий Советининг депутати (XI чақириқ, 1985), Озарбайжон ССР ОЛий Советининг (7, 8, 9, 10 ва 12-чақириқлар) депутати ва Озарбайжон ССР Олий Совети Президиумининг аъзоси (8, 9 ва 10-чақириқлар) бўлди. Сов. ИКП МКнинг 1987 йил октябрь пленумида Ҳайдар Алиев Сов. ИКП МК Сиёсий Бюросининг аъзолигидан ва СССР Министрлар Совети раисининг биринчи ўринбосари лавозимларидан ўз аризасига кўра истеъфо берди. Ҳайдар Алиев 1990 йилнинг 20 январида совет қўшинларининг Бокуда амалга оширган қонли фожеаси туфайли эртаси куни (21 январь, 1990 йил) Озарбайжоннинг Москвадаги вакили сифатида баёнот билан чиқиш қилиб, Озарбайжон халқига қарши амалга оширилган жиноятнинг ташкилотчилари ва ижрочиларининг жазоланишини талаб қилди. У Тоғли Қорабоғда вужудга келган кескин можароли вазият билан алоқадор СССР раҳбариятининг иккиюзламачилик сиёсатига эътироз рамзи сифатида 1991 йилнинг июлида Совет Иттифоқи Коммунистик Партияси сафини тарк этди. 1990 йилнинг июлида Озарбайжонга қайтган Ҳайдар Алиев дастлаб Бокуда, кейин эса Нахчивонда яшади, худди шу йилда Озарбайжон Олий Советига депутат қилиб сайланди. У 1991-1993 йилларда Нахчивон Мухтор Республикаси Олий Мажлиси раисининг ўринбосари сифатида Олий Советнинг сессияларида фаол иштирок этди. Ҳайдар Алиев 1992 йилда Янги Озарбайжон Партиясининг Нахчивон шаҳрида бўлиб ўтган таъсис қурултойида партиянинг раиси этиб сайланди. 1993 йилнинг май-июнида Ганжа шаҳрида Суръат Ҳусейнов бошчилигида президент Абулфаз Элчибейга қарши кўтарилган Ганжа исёни натижасида мамлакатда фуқаролар уруши ва мустақилликни бой бериш хавфи туғилганда Озарбайжон халқи Ҳайдар Алиевнинг ҳокимиятга қайтарилиши талаби билан оёққа қалқди, бу, асл маънода, миллий ҳаракатга айланиб кетди, Озарбайжоннинг ўша пайтдаги давлат бошлиқлари уни расман Бокуга даъват этишга мажбур бўлдилар. Ҳайдар Алиев 15 июнда Озарбайжон Олий Советининг раиси раиси қилиб сайланди, 24 июнда эса Миллий Мажлиснинг қарори билан Озарбайжон Республикаси Президентининг вазифасини амалга ошира бошлади. 1993 йил 3 октябрда умумхалқ сайлови натижасида Ҳайдар Алиев Озарбайжон Республикасининг Президенти этиб сайланди. Унинг Озарбайжон раҳбарлигига қайтиши билан мамлакатнинг ижтимоий-сиёсий, социал, иқтисодий, илмий-маданий ҳаётида, халқаро алоқаларида ўзгаришлар содир бўлди, илмий асосларга, халқаро меъёр ва тамойилларга асосланган мустақил давлат қурилиши жараёни бошланди. Озарбайжон давлатчилигининг мавжудлигига катта хавф солган 1994 йил октябрь ва 1995 йил март давлат тўнтариши ҳаракатларининг олди олинди, давлат мустақиллиги сақлаб қолинди, қуролли йўл билан ҳокимиятни эгаллаш ҳаракатларига чек қўйилди. 1994 йил 20 сентябрда Бокуда “Каспий денгизининг Озарбайжон секторида “Озарий”, “Чироқ” қатламлари теранликда жойлашган қисмининг биргаликда қазилиши ва олинган нефтнинг пай шаклида тақсимланиши тўғрисида” жаҳоннинг 11та энг йирик нефть ширкати билан Аср Шартномаси имзоланди. Ҳайдар Алиевнинг президентлиги даврида миллий армия қурилишида жиддий ўзгаришлар бошланди. Тажовузкор қуролли кучларнинг Озарбайжон ҳудудидаги бошбошдоқликларининг олди олинди, ғаддор душманга қарши зарбалар берилди ва 1994 йилнинг майида Арманистон – Озарбайжон, Тоғли Қорабоғ можаросини ҳал этишнинг дастлабки босқичи сифатида фронт чизиғида отишмаларни тўхтатишнинг эълон қилинишига эришилди. 1995 йилнинг ноябрида умумбашарий демократик қадриятларни ўзида акс эттирган Озарбайжон Республикаси Конституциясининг референдум йўли билан қабул қилиниши, 1995 ва 2000 йилларда кўппартиявийлик асосида демократик парламент сайловларининг ўтказилиши, Конституциявий суднинг фаолият бошлаши, Озарбайжонда ўлим жазосининг бекор қилиниши, “Маҳаллий органларга сайловлар тўғрисида”ги Қонуннинг ва бошқа бир қатор қонунларнинг қабул қилиниши ва ҳаётга жорий этилиши айнан Ҳайдар Алиевнинг номи билан боғлиқдир. Ҳайдар Алиев 1998 йил 11 октябрда халқнинг юксак фаоллиги шароитида бўлиб ўтган сайловларда 76,1 фоиз овоз тўплаб, янгидан Озарбайжон Республикасининг Президенти этиб сайланди. Ҳайдар Алиев 2001 йилнинг 15 майдаги тарихий фармони билан ФАга Озарбайжон Миллий Фанлар Академияси мақомини берди ва бу билан ушбу улкан фан ташкилотининг Озарбайжон халқи олдидаги хизматларини ҳамда академик фаннинг мамлакат равнақидаги асосий омилларидан эканлиги фактини яна бир бор юксак савияда тасдиқ этди. Ҳайдар Алиевнинг ташаббуси, бевосита раҳбарлиги билан 2001 йил 9-10 ноябрда дунё озарбайжонликларининг Бокуда бўлиб ўтган I қурултойи Озарбайжон диаспораси фаолиятининг яхшиланиши ва кучайтирилиши соҳасида жуда муҳим тарихий қарорлар қабул қилди. 2003 йилги президент сайловларида ўз номзодининг илгари сурилишига розилик берган Ҳайдар Алиев саломатлиги борасида юзага келган муаммолар туфайли сайловларда иштирок этишдан воз кечди ва ўз номзодлигини Илҳом Алиев фойдасига қайтариб олди. Озарбайжоннинг умуммиллий лидери Ҳайдар Алиев 2003 йил 12 декабрда ўзи даволанаётган Кливленд Клиникасида (АҚШ) вафот этди ва 15 декабрда Бокудаги I фахрий Хиёбонда дафн этилди.

Мукофотлари, тақдирланишлари ва фахрий номлари


СССР даври
1. “1941-1945 йиллар Улуғ Ватан урушида Германия устидан қозонилган ғалаба учун” медали – 1945
2. “1941-1945 йиллар Улуғ Ватан урушида кўрсатган фидокорона меҳнатлари учун” медали – 1945
3. “Совет армияси ва Флотининг 30 йиллиги” медали – 1948[38]
4. “Фидокорона меҳнатлари учун” медали – 1949[39][40]
5. “Урушда кўрсатган хизматлари учун” медали – 1954[41]
6. "СССР Қуролли Кучларининг 40 йиллиги” юбилей медали – 1957
7. II даражали “Намунавий хизматлари учун” медали – 1959
8. “ДХKнинг фахрий ходими” нишони – 1960
9. “Қизил Юлдуз” ордени – 1962[42][43][44]
10. Озарбайжон ССР Олий Советининг Фахрий Ёрлиғи – 1964
11. I даражали “Намунали хизматлари учун” медали – 1964
12. “1941-1945 йиллар Улуғ Ватан урушидаги ғалабанинг 20 йиллиги” медали –1965
13. “Совет милициясининг 50 йиллиги” юбилей медали – 1967
14. “УФК-ВХК 50 йиллиги нишони” – 1967
15. “СССР Қуролли Кучларининг 50 йиллиги” юбилей медали – 1967
16. “СССР Чегара Қўшинларининг 50 йиллиги” юбилей нишони – 1968
17. “В.И.Ленин туғилганининг 100 йиллиги шарафига фидокорона хизматлари учун” юбилей медали – 1970
18. 5 марта Ленин ордени (1971, 1973, 1976, 1979, 1983)[45]
19. “1941-1945 йиллар Улуғ Ватан урушида эришилган ғалабанинг 30 йиллиги” юбилей медали – 1975
20. “СССР Қуролли Кучларининг 60 йиллиги” юбилей медали – 1978
21. Социалистик Меҳнат Қаҳрамони (1979, 1983)
22. “Октябрь Революцияси” ордени – 1982
23. Сов. ИКП МК "Политическое самообразование" журнали таҳрир ҳайъатининг Фахрий Ёрлиғи – 1982
24. “Киевнинг1500 йиллик юбилейи хотирасига” – 1982
25. “Георгий Дмитров туғилганининг 100 йиллиги” юбилей медали – 1982[46]
26. Георгий Дмитров ордени – 1983[47]
27. “Комсомолск-Амурнинг 50 йиллиги” юбилей медали – 1984
28. ВЛКСМ MK нинг "60 йил В.И.Ленин номи билан” фахрий нишони – 1984
29. “Қирғизистон ССР ва Қирғизистон Коммунистик Партиясининг 60 йиллиги” хотира медали – 1984
30. “Патрис Лумумба номидаги Халқлар Дўстлиги университети – 25 йил” медали – 1985
31. “1941-1945 йиллар Улуғ Ватан урушида қозонилган ғалабанинг 40 йиллиги” юбилей медали – 1985
32. I даражали Ватан Уруши Ордени – 1985
33. “СССР Қуролли Кучларининг 70 йиллиги” юбилей медали – 1988

Мустақиллик даври
1. Тбилиси Давлат университетининг фахрий доктори – 1996[50]Киев шаҳрининг фахрий меҳмони – 1997
2. Туркия – Озарбайжон Дўстлиги Вақфининг фахрий раиси – 1997
3. Ҳиндистон – Боку Ассоциациясининг фахрий аъзоси – 1997
4. Америка – Овроосиё Саноат-Савдо Палатасининг “1997 йил кишиси” мукофоти – 1997
5. Миллий Олимпия Комитетлари Ассоциациясининг “Лайагад” мукофоти – 1997
6. “Анқара тадбиркорлари” жамиятининг “1997 йилнинг ажойиб давлат арбоби” мукофоти – 1997
7. “Анқара тадбиркорлари” жамиятининг 1998 йилнинг давлат арбоби” мукофоти – 1998
8. “Анқара тадбиркорлари” жамиятининг "2001 йилнинг доно давлат арбоби” мукофоти – 2001 9. “Анқара тадбиркорлари” жамиятининг "2002 йилнинг давлат арбоби” мукофоти – 2002
10. Қирқпинор эркин кураш мусобақаларининг “Бош Оғаси” – 1998
11. Қарс шаҳар ҳокимининг “1997 йил инсон ҳуқуқлари” мукофоти – 1998
12. Турк Саноатчилари ва Тадбиркорлари вақфининг “Йилнинг давлат арбоби” мукофоти – 1998
13. Турк Саноатчилари ва Тадбиркорлари вақфининг “Йилнинг давлат арбоби” мукофоти – 1999
14. Турк Саноатчилари ва Тадбиркорлари вақфининг “Юксак башарий хизмат” мукофоти – 2002
15. Турк Саноатчилари ва Тадбиркорлари вақфининг фахрий раиси – 2002
16. Турк Дунёси Ёзувчилар ва Санъаткорлар вақфининг “Турк дунёсига хизмат” мукофоти – 1998
17. Турк Дунёси Ёзувчилар ва Санъаткорлар вақфининг “Турк дунёсининг 2001 йил алоҳида мукофоти” – 2002
18. Озарбайжон Ёзувчилар бирлигининг аъзоси – 1998
19. Россиянинг Саратов вилоятидаги “Юрт” жамиятининг фахрий аъзоси –1998
20. Туркия Газетачилар ва Ёзувчилар вақфининг “Халқаро турк дунёси қардошлик ва дўстлик мукофоти” – 1998
21. Туркия Газетачилар ва Ёзувчилар вақфининг “Халқаро турк дунёси қардошлик ва дўстлик мукофоти” – 2000
22. Туркия Бойбурт диёрининг “Дада Қўрқут” мукофоти – 1998
23. Туркия Измир шаҳри Қаршиёко ҳокимининг “Инсон ҳуқуқлари” халқаро мукофоти – 1998
24. Туркия Ипак Йўли вақфининг фахрий аъзоси ва мукофоти – 1998
25. Туркия Ипак Йўли вақфининг 1998 йил “Буюк лидер” мукофоти ва вақфнинг фахрий раиси – 1999
26. Туркия Ипак Йўли вақфининг “1999 йилнинг давлат арбоби” мукофоти – 2000
27. Туркия Ипак Йўли вақфининг “2001 йилнинг давлат арбоби” мукофоти – 2001
28. Туркия Ипак Йўли вақфининг “2002 йилнинг сиёсий арбоби” мукофоти – 2003
29. Туркия “Сиёсат” журналининг “Йилнинг шуҳрат мукофоти” – 1998
30. Туркия “Сиёсат” журналининг “Йилнинг давлат арбоби” мукофоти – 2003
31. Туркия Мармара гуруҳи Стратегик ва Социал тадқиқотлар вақфининг фахрий раиси – 1998
32. Туркия Мармара гуруҳи Стратегик ва Социал тадқиқотлар вақфининг “Бугуннинг энг бардошли кишиси” мукофоти – 1999
33. Туркия Мармара гуруҳи Стратегик ва Социал тадқиқотлар вақфининг 2002 йилнинг “Бош устоз Отатурк” мукофоти– 2002
34. Халқаро Биография марказининг (Англия, Кембриж) “Дунёнинг ХХ асрдаги ажойиб арбоби” мукофоти – 1999
35. Озарбайжон Республикаси Аслзодалар Мажлисининг 1 рақамли шаҳодатномаси – 1999
36. И.Я.Яковлев номидаги Умумчувашия Миллий мукофоти – 2000
37. Россия Кинематография санъати академиясининг “Ника” мукофоти – 2000
38. Халқаро Ҳаваскор бокс ассоциациясининг фахрий мукофоти – 2001
39. “Руҳ” Озарбайжон журналистлари “Руҳ” мудофаа қўмитасининг “Журналистлар дўсти” мукофоти – 2002
40. “Россия Миллий Шуҳрати маркази”нинг “Цивилизациялар диалоги” халқаро Андрей Первозванний мукофоти – 2002
41. Овроосиё телефоруми мукофоти ва дипломи – 2002
42. Туркия “Сомонйўли” телевизион каналининг “Медианинг дўсти” мукофоти – 2002
43. Маммад Ораз мукофоти – 2003
44. Туркия “Замон” газетасининг “Овроосиёда тинчлик ва диалог” халқаро мукофоти – 2003
45. Москва Ҳуқуқ академиясининг фахрий докори – 1997
46. Измир шаҳар “Тўққизинчи Сентябрь” университетининг фахрий доктори – 1997
47. Истанбул шаҳар “Фотиҳ” университетининг фахрий доктори – 1997
48. Ал-Форобий номидаги Қозоқ Миллий давлат университетининг фахрий доктори – 1997
49. Туркия Республикасининг юксак мукофоти – “Давлат нишони” –1997
50. Украинанинг юксак мукофоти – “Ярослав Мудрий” ордени – 1997
51. Измир шаҳар Эгей университетининг фахрий доктори – 1998
52. Отатурк номидаги Арзурум университетининг фахрий доктори – 1998
53. Искандарин шаҳар университетининг фахрий доктори – 1999
54. Испарта университетининг фахрий доктори – 1999
55. Халқаро Кадр Академиясининг “Фан ва таълимнинг ривожи учун” халқаро ордени – 1998
56. Туркиянинг энг нуфузли мукофоти – “Отатурк Халқаро Тинчлик мукофоти” – 1999
57. Усмонғози университетининг фахрий доктори – 2000
58. Россия Рассомлик академиясининг “Лаёқат” олтин медали – 2000
59. Анқара университетининг фахрий доктори – 2001
60. Халқаро Муҳандислик академиясининг “Катта олтин медали” – 2001
61. Украина "Олтин тақдир”" Халқаро ошкора машҳурлик рейтингининг “Глория Попули” олтин юлдузи – 2001
62. Рус Православ Черковининг (РПЧ) I даражали “Табаррук тақводор Москва князи Даниил” ордени – 2001
63. Грузиянинг олий мукофоти – “Олтин руно” ордени – 2001
64. Бурса шаҳар Улудоғ университетининг фахрий доктори – 2002
65. Халқаро Фанлар академиясининг фахрий академиги – 2002
66. Қарс шаҳар Кавказ университетининг фахрий доктори – 2002
67. Халқаро Узумчилик ва Шаробчилик академиясининг фахрий аъзоси – 2002
68. Москва Давлат халқаро муносабатлар институтининг фахрий доктори – 2002
69. Қириққалъа университетининг фахрий доктори – 2003
70. Россия Федерацияси Хавфсизлик, Мудофаа ва Ҳуқуқ тартиботи муаммолари академиясининг профессори ва ҳақиқий аъзоси, Ю.В.Андропов номидаги мукофот – 2003
71. АҚШ Линкольн университетининг фахрий доктори – 2003
72. Украина Президенти ҳузуридаги Давлат бошқаруви академиясининг фахрий доктори – 2003
73. Европа Кураш федерациясининг “Олтин бўйинбоғ” алоҳида нишони – 2002
74. Халқаро Хайрия Мураббийси фондининг олтин медали – 2002
75. Франция Республикаси “Фахрий Легион” орденининг Катта Хочи – 2003
76. Россиянинг энг юксак мукофоти – “Муқаддас Апостол Андрей Первозванний” ордени – 2003
77. Болалар Фондлари Халқаро ассоциациясининг Лев Толстой номидаги халқаро олтин медали – 2003
78. Украина маданият жамиятининг “Шуҳрат” ордени – 2003
79. Анқара шаҳар Ҳожаттепа университетининг фахрий доктори – 1994
80. Боку Давлат университетининг фахрий доктори – 2000
81. Москва Давлат университетининг фахрий профессори – 2002
82. Техас штатининг фахрий фуқароси – 1997
83. Туркия “Наргиз TV” каналининг 1997 йил учун “Дунё йил кишиси” мукофоти – 1998
84. Озарбайжон йил кишиси” мукофоти – (2002, 2003)
85. Шайхулислом Ордени – 2005 (вафотидан сўнг)

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Enciklopedia stub.png Ushbu maqolani yozishda Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan.