Kontent qismiga oʻtish

Akra (Quddus)

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
O'rta asr qo'lyozmasidagi miniatyuradagi Akra

Akra ( ivritcha: חקרא qora, aram. Hakra, qadimgi yunoncha: Ἄκρα, "baland, mustahkam joy") - Quddusdagi qal'a, miloddan avvalgi 168-yilda Salavkiylar davlati hukmdori Antiox Epifan tomonidan qurilgan. Qal'a Makkabiy qo'zg'oloni atrofidagi voqealar va Xasmonlar qirolligining shakllanishida muhim rol o'ynagan. Uni Saymon Makkabi kurash paytida uni yo'q qilgan.

Ilgari, bu "qadimgi Quddusning Quyi shahar deb ataladigan, janubdan yarim doira ichida Yuqori shaharni (aslida Sion ) o'rab turgan kvartallaridan birining nomi degan nuqtai nazar keng tarqalgan edi. Shoh Dovud tomonidan qurilgan va uni Dovud shahri deb atagan.

Ellinistik Quddusni o'rganish uchun muhim bo'lgan Akraning aniq joylashuvi uzoq davom etgan munozaralarga sabab bo'ldi. Tarixchilar va arxeologlar, asosan, hikoya manbalaridan olingan xulosalarga tayangan holda, Quddusda turli joylarni taklif qilishdi. 1960-yillarning oxirida arxeologik qazishmalarning boshlanishi munosabati bilan munozara boshqa darajaga ko'tarildi. Yangi kashfiyotlar qadimiy adabiy manbalarni, Quddus geografiyasini va ilgari topilgan artefaktlarni qayta ko‘rib chiqishga turtki bo‘ldi. Ma'bad tog'i platformasining janubi-sharqiy burchagidagi bir guruh tuzilmalarni Acrening mumkin bo'lgan pozitsiyasiga ishora sifatida izohladi. 1968-1978-yillarda tog'ning janubiy yonbag'iriga tutashgan hududda olib borilgan qazishmalar paytida Akra bilan bog'liq bo'lishi mumkin bo'lgan elementlar, jumladan kazarmadagi xonalar va ulkan sardoba topildi. 2015-yil noyabr oyida Isroil qadimiy ashyolar boshqarmasi Akraning boshqa joyda, Ma’bad tog‘ining janubi-g‘arbida va Dovud shahrining shimoli-g‘arbida topilishi mumkinligini e’lon qildi.

A robed woman raises her hands in grief over dead bodies strewn across the steps of a pedimented temple while a seated man holding a scepter sits and observes from the background
Антонио Сизири[en]
Makkabiylarning shahidligi (1863-yil).
Ma'bad zinapoyasida yotgan jasadlar ustida bir ayol qo'llarini osmonga ko'taradi. Antiox taxtda o'tirgan holda tasvirlangan

Miloddan avvalgi 323-yilda Aleksandr Makedonskiy vafotidan keyin Yahudiya hududi Misrda hukmronlik qilgan Ptolemey va Suriya va Mesopotamiyada joylashgan Selevk tomonidan bahsli hududga aylangan edi. Miloddan avvalgi 200-yilda imperator Antiox III ning Ptolemeylar ustidan qozongan gʻalabasidan so'ng Salavkiylar nazorati ostiga oldi[1]. Quddusning yahudiy aholisi Antioxga Quddusdagi Misr garnizonining mustahkamlangan bazasi boʻlgan Barisani qamal qilishda yordam bergan[2]. Ularning yordami yahudiylarning diniy muxtoriyatini tasdiqlovchi nizom bilan taqdirlandi, jumladan, chet elliklar va nopok hayvonlarning ma'badga kirishini taqiqlash hamda ma'badda diniy marosimlarni bajarish uchun rasmiy mablag' ajratish[3][2]. Garchi ularga ibodat qilish erkinligi berilgan bo'lsa-da, ko'p yahudiylar yunon turmush tarzining elementlarini qabul qilishgan. Imperator madaniyati siyosiy va moddiy taraqqiyot yo'lini taklif qildi va bu yahudiy aholisi orasida ellinistik elitaning shakllanishiga olib keldi. Ellenizatsiya an'anaviy yahudiylar va ularning yunon madaniyatini qabul qilgan birodarlari o'rtasida keskinlikni keltirib chiqardi[4][5].

Shahardagi o'z hukmronligini mustahkamlash, Ma'bad tog'idagi voqealarni kuzatib borish va Quddusdagi ellinlashgan aholini himoya qilish uchun Antiox shaharga garnizon joylashtirdi[6][7][5]:

"Akra" nomi yunoncha " akropol " so'zidan kelib chiqqan bo'lib, shaharga qaragan baland mustahkam joy degan ma'noni anglatadi. Quddusda bu so'z "xudosizlar va yovuzlar" qal'asi nomi bilan yahudiylarga qarshi butparastlikning ramziga aylandi[7]. Shaharda ham, uning atrofida ham hukmronlik qilgan qal'ani nafaqat yunon garnizoni, balki ellinlashgan yahudiylar ham egallagan[6].

Yahudo Makkabi Akrni qamal qildi. miniatyura , 1430-yil

Dovud shahridagi mustahkam turar joy

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Mavjud manbalar shuni ko'rsatadiki, Akra ma'badning janubida joylashgan va Makkabiylarning birinchi kitobi Makkabiy qo'zg'olonining zamonaviy hisobi bo'lganligi sababli, uning Akra tavsifi eng ishonchli hisoblanadi[7]. Iosif F. Akra turgan tepalikning vayron bo'lishi haqida ma'lumot beradi, lekin u Buyuk qo'zg'olonning (milodiy 70) tugashini tasvirlaydi. Akra Ma'bad tog'ining janubida joylashganligi haqida qo'shimcha dalillar keltiradi:

2015-yilgi kashfiyotlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

2015-yil noyabr oyida Isroil qadimiy ashyolar boshqarmasi Akra topilishi mumkinligini e'lon qildi. Arxeologlar Doron Ben-Ami, Yan Chexanovets va Salome Koenning so'zlariga ko'ra, Dovud shahrining janubida joylashgan Givati avtoturargohida qazish ishlari olib borilgan, ular Akra deb aniqlagan bir qator turar-joy va istehkomlarni topdilar. Bu uni avvalgi tavsiya etilgan joylardan biroz janubda joylashgan Opel tepaligiga joylashtiradi. Topilmalar orasida qal'a devorlari, o'lchami 4x20 metr bo'lgan qo'riq minorasi va muzlik bor. Bu joydan Antiox IV Epifanning emblemasi bo'lgan trident bilan belgilangan bronza o'q uchlari, qo'rg'oshin toshlari va ballista toshlari topilgan. Bu joyning harbiy xarakteri va qamal qilinganligidan dalolat beradi. Qazishmalar chogʻida Antiox IV dan Antiox VIIgacha boʻlgan tangalar, shuningdek, markalari boʻlgan koʻplab sopol idishlar topilgan[8][9].

Biroq, Akra Givatida joylashganligi haqidagi nazariya, adabiy manbalarda ta'riflanganidek, bu joy Ma'bad tog'ini kuzatish va nazorat qilish uchun juda pastda joylashganligi sababli tanqid qilindi[10].

  1. Эттингер 1972.
  2. 2,0 2,1 Иудейские древности.
  3. Дубнов 2008.
  4. Goodman 2010.
  5. 5,0 5,1 Дан 2002.
  6. 6,0 6,1 Stern 1993.
  7. 7,0 7,1 7,2 Wightman 1990.
  8. Jerusalem Post.
  9. Hasson.
  10. Ngo.