Agrokimyo

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Agrokimyo, agronomik kimyo — tuproq va o‘simliklardagi kimyoviy jarayonlar, o‘simliklarning mineral oziqlanishi, o‘g‘itlar va tuproqni ki-myoviy melioratsiyalash vositalarini qo‘llash to‘g‘risidagi fan. A. qishloq xoʻjaligini kimyo-lashtirishning ilmiy asosini tashkil etadi. A. o‘simlik, tuproq va o‘g‘itlar o‘rtasidagi munosabatni, dala sharoiti-da o‘simliklar oziqlanishini o‘rganadi, o‘simliklarning oziqlanishiga eng qulay sharoit yaratish, tuproq va o‘g‘itlar tarki-bidagi oziq moddalarning o‘zlashtirilish koef. oshirish maqsadida ushbu sharoit-larni o‘zgartirish yo‘llarini, shuning-dek, hosildorlikni oshirishning boshqa vositalari — pestitsidlar, o‘sish sti-mulyatorlarini ko‘llash, tuproq unum-dorligini yaxshilash va hosildorligini oshirish maqsadida kimyoviy meliora-siya vositalarini qidirib topadi. A. fani tuproqshunoslik, dehqonchilik, o‘simliklar fiziologiyasi va biokimyo-si, qishloq xoʻjaligi mikrobiologiyasi, kimyo va fi-zika fanlari bilan bevosita bog‘langan. A.da nazariy va amaliy masalalarni o‘rganish uchun har xil tadqiqot usullari qo‘llaniladi. Bularga o‘simlik, tuproq va o‘g‘itlarni lab.da kimyoviy, fizik-ki-myoviy tahlil qilish; o‘simliklarda ve-getatsion tajriba (vegetatsion uychalar-da va issiqxonalarda) o‘tkazish; har xil tuproq-iqlim sharoitlarida o‘g‘itlar bilan dala tajribalari (o‘g‘itlarning geogra-fik mintaqalardagi tajribalari) olib borish; xo‘jaliklarda i.ch. tajribalari 158o‘tkazib, olingan natijalarga iqtisodiy baho berish ishlari kiradi. A.da o‘simlik asosiy tadqiqot ob’ekti hisoblanadi. O‘simliklar oziqlanishini o‘rganish va o‘g‘itlar vositasida uni izga solish usullarini ishlab chiqishda har bir o‘simlik (ekin)ning biologik va agrotex-nik xususiyatlari hisobga olinadi. A. tuproqshunoslik va tuproq mikrobiolo-giyasi bilan bog‘liq bo‘lganligi uchun unda tuproq ham o‘rganilishi kerak. A. tuproq tarkibidagi oziq moddalarning umu-miy miqdorini, ularning o‘simliklarga o‘tish xususiyatini, o‘g‘itlarning o‘zgarish jarayonlarini va tuproq xossasiga ta’si-rini hamda o‘g‘itlarni ishlatish me’yori-ni va nisbatini, ularni turli xil ekin-larga solishning ratsional muddatlari va usullarini, o‘g‘itlarni qo‘llashning tuproqni ishlash tizimlari, alma-shib ekish, sug‘orish tartiboti va boshqa bilan to‘g‘ri qo‘shib olib borishni o‘rganadi. A. o‘simliklarning oziqlanishini o‘rganishi tufayli o‘simliklar fizio-logiyasi va biokimyosi bilan bog‘langan. O‘g‘itlarni bir shakldan ikkinchi shak-lga o‘tishi tuproqning xususiyatlariga, tuproqshunoslar, kimyogarlar va mik-robiologlar o‘rganadigan kimyoviy va mikrobiologik jarayonlarga bog‘liq.A. fan sifatida 19-a.ning 40-y.la-rida shakllandi. Uning shakllanishida nemis kimyogari Yu. Libix (1803-73)ning o‘simliklarning mineral oziqlanishi haqidagi ta’limoti muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.O‘zbekistonda, garchi dehqonchilikda go‘ng , kul, loyqa, qum, paxsa kesaklaridan o‘g‘it sifatida qadimdan foydalanib ke-lingan bo‘lsada, A. fani tarixi 20-a. dan boshlanadi. Birinchi agrokimyoviy taj-ribalarda ekinlarda o‘g‘itlarni qo‘llash masalalari R. R. Shreder, M. M., Bushuyev, I. K. Negodnoye tomonidan o‘rganilgan (1906 — 28 ylarda 121 tajriba o‘tkazilgan). Respublikada A. fanini ri-vojlantirishda O‘zbekiston paxtachilik in-ti, O‘zbekiston FA Tuproqshunoslik va agrokimyo in-ti (1977) katta rol o‘ynadi. A. rivojlanishi bilan respubli-kada mineral o‘g‘itlar sanoati taraqqiy etdi (qarang Kimyo sanoati, Kimyo instituti). Respublikada A. fanini rivojlanti-rishda B. M. Isayev, M. A. Belousov, N. N. Zelenin, T. S. Zokirov, B. P. Machigin, I. N. Niyozaliyev, P. V. Protasov, T. P. Pi-roxunov, G. I. Yarovenko va boshqalarning ishla-ri muhim ahamiyatga ega.O‘zbekistonda Tuproqshunoslik va agrokimyo in-tda, qishloq xoʻjaligi oliy o‘quv yurtlari-dagi A. kafedralarida A. masalalarini o‘rganish bo‘yicha tadqiqot ishlari olib boriladi.Ad.: Protasov P. V., Niyozaliyev I. N.,Toirov T. 3., Paxtachilikdaagroximiya, T., 1981; Zokirov T. S, Pochvenno-agro-ximicheskiye osnovi xlopkovodstva, T., 1987. I. N. Niyozaliyev, T. 3. Toirov.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil