Agglyutinatsiya (tilshunoslik)

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Agglyutinatsiya (tilshunoslikda) – tillarda so‘z o‘zagi, negizga grammatik va derivatsiyaviy ma’noga ega affikslarni qo‘shish yo‘li bilan yangi so‘z yoki grammatik shakl hosil bo‘lishi. Affikslar bir ma’noli, ya’ni ularning har biri bitta grammatik ma’noni ifodalaydi va mazkur ma’noni anglatish uchun ayni shu affiks xizmat qiladi. Affikslar birin-ketin ulanib keladi va o‘zak bilan ham, boshqa affiks bilan ham qorishib ketmaydi, ular chegarasi aniq bo‘ladi. Unli tovushlar asosning tovush tarkibiga bog‘liq holda fonetik o‘zgarishga uchrashi mumkin (shuningdek, singarmonizmga qarang ). Bundan tashqari undosh tovushlar ham morfemalar qo‘shilganda o‘zgarishga uchraydi. Lekin bu o‘zgarish muayyan til uchun xos bo‘lgan sof fonetik qoidaga bo‘ysungan bo‘ladi. Bu holatni turkiy tillar, fin-ugor tillarida kuzatish mumkin. Agglyutinatsiya morfologik tavsifga ko‘ra agglyutinativ tillarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Masalan, o‘zbek tilidagi "yozuvchilarga" so‘zida yoz – o‘zak (yozmoq ma’nosiga ega), -uv so‘z yasovchi qo‘shimcha (harakat nomi ma’nosiga ega), chi – so‘z yasovchi qo‘shimcha (shaxs oti ma’nosiga ega), lar – ko‘plik qo‘shimchasi, ga – kelishik qo‘shimchasi; keyingi ikki qo‘shimcha so‘z o‘zgartiruvchi qo‘shimchalar hisoblanadi.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil