Abulhasan al-Uqlidisiy

Kitab al-Fusuldan bir sahifa, oʻnli kasrlardan ilk maʼlum foydalanishni oʻz ichiga oladi. Bunday ikkita kasr 10-qatorda uchraydi, u yerda butun qismdan keyingi kasr qismini koʻrsatish uchun birlik xonasini bildiruvchi tik chiziq ٣ va ٩ raqamlari ustida paydo boʻladi.

Abu al-Hassan, Ahmad Ibn Ibrohim, al-Uqlidisiy (arabcha: أبو الحسن أحمد بن ابراهيم الإقليدسي‎‎, fl. 952) — islom oltin davri matematigi. Ehtimol Damashqdan boʻlgan, u oʻnli kasrlarni hind-arab raqamlari bilan qoʻllash boʻyicha bizgacha yetib kelgan eng qadimgi kitob — Kitab al-Fusul fiy al-Hisab al-Hindiy (Hind hisobi boʻyicha boblar kitobi)ni 952-yilda arab tilida yozgan. Kitobdan yagona 12-asr qoʻlyozmasi yaxshi saqlanib qolgan, biroq muallifning ismi, asl nashr yili (hijriy 341-yil, milodiy 952-yil) va yozilgan joyi (Damashq) dan boshqa hech narsa maʼlum emas: mavjud manbalarni keng qamrovli oʻrganish natijasida, qoʻlyozmani 1960-yilda kashf etgan matematika tarixchisi Ahmad Salim Saidan undan boshqa hech qanday eslatmani topa olmagan. Uning al-Uqlidisiy („Evklidiy“) taxallusi odatda Evklidning Elementlari qoʻlyozma nusxalarini sotgan odamlarga berilardi.

Uning Aritmetikasiga kirish soʻzida al-Uqlidisiy oʻzi bilgan barcha hisob mutaxassislari bilan uchrashish uchun safarga chiqqani, topa olgan avvalgi barcha kitoblarni oʻqib chiqqani va shu avvalgi ishlarga tayangan holda ularni toʻliq sintez qilganini hamda oʻz gʻoyalarini qoʻshganini taʼkidlaydi. Aritmetikada oʻrta asr islom arifmetikasining asosiy hisoblash usullari, jumladan barmoqlar yordamida hisoblash, odatda astronomiyada qoʻllangan yunon-bobil oltmishlik tizimi, kasrlar bilan hisoblash va chang taxtacha hamda ruchka bilan bajarilgan hind-arab tizimidagi pozitsion oʻnlik hisoblash usullari tasvirlanadi. Asar ayniqsa oʻnli kasrlarga boʻlgan munosabati hamda oʻchirib yozishga moʻljallangan chang taxtachasi oʻrniga ruchka va qogʻoz yordamida qanday hisoblashni koʻrsatib bergani bilan ajralib turadi.

Fors matematigi Jamshid al-Koshiy oʻnli kasrlarni 15-asrda oʻzi kashf qilganini daʼvo qilgan boʻlsa-da, J. Lennart Berggren uning adashganini taʼkidlaydi, chunki oʻnli kasrlardan besh asr avval, yaʼni 10-asrdayoq, birinchi boʻlib al-Uqlidisiy foydalangan.

Al-Uqlidisiyning matematik risolasini batafsil oʻrgangan A. S. Saidan shunday deb yozgan:

Bu asardagi eng diqqatga sazovor gʻoya bu oʻnli kasr tushunchasidir. Al-Uqlīdisī oʻnli kasrlardan bevosita foydalanadi, oʻnlik belgining ahamiyatini tushunadi va uning yaxshi shaklini taklif etadi. Oʻnli kasrlarni oʻzining “Miftah al-Hisob” asarida ishlagan al-Koshiy (vafoti 1436/7) emas, balki undan besh asr avval yashagan al-Uqlidisiy hozircha maʼlum boʻlgan birinchi musulmon matematigi boʻlib, oʻnli kasrlar haqida yozgan.

— Saidan (1966)

Yana qarang

• Hind hisobi asoslari

Manbalar

• Berggren, J. Lennart „Mathematics in Medieval Islam“, . The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook. Princeton University Press, 2007 — 518-bet. ISBN 978-0-691-11485-9. 
• Brentjes, Sonja (2005). "Uqlidisi, Al-". in Glick, Thomas; Livesey, Steven John; Wallis, Faith. Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia. Routledge. p. 499. ISBN 978-0-415-96930-7. https://books.google.com/books?id=SaJlbWK_-FcC&pg=PA499. 
• O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F. „Abu'l Hasan Ahmad ibn Ibrahim Al-Uqlidisi“. MacTutor History of Mathematics Archive. University of St Andrews (1999).
• Saidan, A. S. (1966). "The Earliest Extant Arabic Arithmetic: Kitāb al-Fuṣūl fī al-Ḥisāb al-Hindī of Abū al-Ḥassan, Aḥmad Ibn Ibrāhim, al-Uqlīdisī". Isis 57 (4): 475-490. doi:10.1086/350163. 
• Saidan, A. S. (1976). "Al-Uqlīdisī, Abu'l-Ḥasan Aḥmad Ibn Ibrāhīm". in Gillispie, Charles C.. Dictionary of Scientific Biography. 13 – Staudinger–Veronese. New York: Charles Scribner's Sons / American Council of Learned Societies. 544–546 b. ISBN 0-684-12925-6. https://archive.org/details/dictionaryofscie13gill/page/544/. 
• The Arithmetic of Al-Uqlīdisī: The Story of Hindu–Arabic Arithmetic as told in the Kitāb al-Fuṣūl fī al-Ḥisāb al-Hindī. D. Reidel, 1978. DOI:10.1007/978-94-009-9772-1. ISBN 978-94-009-9774-5. 

Havolalar

• Abattouy, Mohammed „Ahmad Salim Sa‘idan: A Palestinian Historian of Arabic Mathematics“. MuslimHeritage (2009-yil 23-yanvar). Qaraldi: 2025-yil 4-noyabr.
• Hogendijk, J. (1992). "Bibliography of publications of Ahmad Salim Saidan (1914‑1991) on the history of mathematics and astronomy in medieval Islamic civilization, and list of medieval Arabic texts published by him". Historia Mathematica 19 (4): 439–443. doi:10.1016/0315-0860(92)90023-5. https://research-portal.uu.nl/en/publications/bibliography-of-publications-of-ahmad-salim-saidan-1914-1991-on-t/. Qaraldi: 2025-11-04. Abulhasan al-Uqlidisiy]]
• „أحمد سعيدان“ (ar). Arabic Wikipedia. Qaraldi: 2025-yil 4-noyabr.