Abu Sahl Zavzoniy
Abu Sahl Muhammad ibn Husayn (yoki Hasan) Zavzoniy (ابوسهل محمد حسین زوزنی (fors tili)), ko‘proq Abu Sahl Zavzoniy (ابوسهل زوزنی; shuningdek Zuzaniy deb ham yoziladi) nomi bilan tanilgan, fors[1] davlat arbobi bo‘lib, u 1040-yilda qisqa muddat va keyinchalik 1041-yildan noma’lum muddatgacha G‘aznaviylar davlatida bosh kotib lavozimida xizmat qilgan. Zavzoniy 1054-yilda vafot etgan.
Biografiya
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Kelib chiqishi va Mahmud davridagi faoliyati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Zavzon (Zawzan) hududidan bo‘lgan mashhur diniy olim Husayn yoki Hasanning o‘g‘li bo‘lgan Zavzoniy dastlab Sulton Mahmudning vaziri Ahmad Maymandiy o‘g‘illariga dars beruvchi sifatida tilga olinadi; ularning ikkitasi ma’lum — Abd ar-Razzoq Maymandiy va Sa’id Maymandiy. Biroq, Ahmad Maymandiy va uning o‘g‘illari ishonchdan qolib, qamoqqa olingach, Zavzoniy Ahmadning vorisi Hasanak Mikoliyni madh etgan[2].
Keyinchalik Zavzoniy shahzoda Mas’ud Ining yordamchisiga aylangan, u o‘sha paytda Hirot hokimi edi. Zavzoniy tezda yuqori mavqega ko‘tarildi, ammo bu uning hasadgo‘y raqiblari tomonidan bid’atda gumon qilinishiga sabab bo‘ldi. Biroq, tarixchi Abul-Fazl Bayhaqiy bu ayblovni rad etadi[2].
Mas’ud I davridagi faoliyati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Mahmud 1030-yilda vafot etgach, uning ikki o‘g‘li — kichigi Muhammad G‘aznaviy va kattasi Mas’ud I o‘rtasida fuqarolar urushi boshlandi. Mas’ud I ni qo‘llab-quvvatlagan Zavzoniy G‘aznadan chiqib, Domg‘onga bordi, u yerda Mas’ud va uning tarafdorlari G‘aznaga hujum tayyorlayotgan edi[2].
Ali Doya kabi boshqa davlat arboblari va harbiylar ham Mas’ud tomoniga o‘tib, uning kuchini oshirdi. Shu davr haqida tarixchi Yusofi shunday yozadi: “Zavzoniy go‘yoki vazirga aylandi va nufuzi hamda ta’siri oshdi. Shu bilan birga, u qasoskorlik, adovat va fitnaga moyilligi tufayli qo‘rqinchli shaxsga aylandi”[2].
Mas’ud tez orada G‘aznaga yurish qilib, Muhammadni mag‘lub etdi va uni qamoqqa oldi. U Muhammadni qo‘llab-quvvatlagan Hasanakni Balxda qamadi. Zavzoniyning sa’y-harakatlari bilan[3] Hasanak kofirlikda ayblanib, qatl etildi.
Bu orada, Zavzoniy qamoqdan ozod etilgan Ahmad Maymandiyni yana vazirlikka qaytishiga yordam berdi. Ahmad unga ishonmagan bo‘lsa-da, Zavzoniyni G‘aznaviylar qo‘shinining bosh ma’muri etib tayinladi[2]. Lavozimidan norozi bo‘lgan Zavzoniy o‘z g‘azabidan foydalanib, Mas’udni o‘ziga yoqmagan shaxslarga qarshi qo‘zg‘atdi.
Ahmadning qarshiligiga qaramay, Zavzoniy Mas’udni Muhammad tomonidan amaldorlarga berilgan boyliklarni qaytarib olishga undadi. Bu esa Zavzoniyning obro‘siga jiddiy putur yetkazdi[2].
1032-yilda Zavzoniy Mas’udni Xorazm hokimi Altun Tashni xiyonatda gumon qilib, uni o‘ldirishga undadi. Biroq, Altun Tash suiqasddan omon qoldi va qotilni qo‘lga oldi. Mas’ud, Altun Tash mustaqillik e’lon qilishidan qo‘rqib, Zavzoniyni qo‘zg‘olonni oldini olish maqsadida Marvda qamadi. Shu bilan birga, uning Marv, Nishopur, G‘ur, Badg‘is, G‘azna va Balxdagi boyliklari ham musodara qilindi. Keyinchalik Zavzoniy ozod etilib, yana Mas’ud huzurida yuqori mavqega erishdi.
1040-yilda Zavzoniy vafot etgan Abu Nasr Mushkanning o‘rniga bosh kotib bo‘ldi[2][4]. Shu davrda u tarixchi Abul-Fazl Bayhaqiy bilan yaqin munosabatda bo‘lib, unga yordam berdi va Bayhaqiy ham o‘z navbatida Zavzoniyning ishlarida ko‘maklashdi.
1040-yilda Zavzoniy Dandanakon jangida saljuq turklariga qarshi jangda qatnashdi va bu jang halokatli yakun topdi. Shu davrda Abu’l-Fadl Kurnakiy boshchiligida qo‘zg‘olon ko‘tarilib, bu uchun Zavzoniy ayblandi va lavozimidan olinib, Bustga yuborildi[2].
Ko‘p o‘tmay, Mas’ud qo‘shini unga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tardi va uning ukasi Muhammadni yana taxtga chiqardi[5]. Muhammad esa Mas’udni Girida qamab, uni tez orada qatl ettirdi[6].
Mavdud va undan keyingi hukmdorlar davrida
[tahrir | manbasini tahrirlash]Mas’udning o‘g‘li Mavdud tez orada otasining o‘limi uchun qasos olib, Muhammadni mag‘lub etdi va o‘ldirdi. U o‘zini G‘aznaviylar davlatining yangi hukmdori deb e’lon qilib, Zavzoniyni yana bosh kotib lavozimiga tikladi[2].
Shundan so‘ng, manbalarda Zavzoniy haqida kamroq ma’lumot uchraydi, biroq uning Mas’ud II, Ali, Abd ar-Rashid, Tog‘rul va Farrux-Zod hukmronligi davrida yashagani ma’lum. Zavzoniy 1054-yilda vafot etgan.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Bosworth 2001, ss. 578–583.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Yusofi 1983, ss. 373–374.
- ↑ Nashat & Beck 2003, ss. 87–88.
- ↑ Bosworth 1983, ss. 373–374.
- ↑ Bosworth 1995, s. 19.
- ↑ Bosworth 1995, s. 20.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Nashat, Guity; Beck, Lois. Eronda ayollar: Islomning paydo bo‘lishidan 1800-yilgacha. University of Illinois Press, 2003 — 1–253-bet. ISBN 978-0-252-07121-8.
- Yusofi, G. H. (1983). "ABŪ SAHL ZŪZANĪ". Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 4. 373–374 b. http://www.iranicaonline.org/articles/abu-sahl-mohammad-b.
- Bosworth, C. Edmund (2001). "G‘AZNAVIYLAR". Encyclopaedia Iranica, Vol. X, Fasc. 6. London va boshqalar. 578–583 b. http://www.iranicaonline.org/articles/ghaznavids.
- Bosworth, C. Edmund (1983). "ABU’L-FATḤ YŪSOF". Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 3. 287 b. http://www.iranicaonline.org/articles/abul-fath-yusof-b.
- Bosworth, C. E (1995). "Keyingi G‘aznaviylar: Shon-shuhrat va tanazzul (1040–1186)". Keyingi G‘aznaviylar: Shon-shuhrat va tanazzul (1040–1186). ISBN 9788121505772. https://books.google.com/books?id=YhHVPQAACAAJ&q=The+Later+Ghaznavids.<!--->
Qo‘shimcha o‘qish uchun
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Meisami, Julie Scott. Fors tarixnavisligi XII asr oxirigacha. Edinburgh University Press, 1999 — 1–319-bet. ISBN 9780748612765.
- Bosworth, C. E. „Ilk G‘aznaviylar“, . Eron tarixi (Kembrij nashri), 4-jild: Arab istilosidan Saljuqiylargacha. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 162–198-bet. ISBN 0-521-20093-8.