Kontent qismiga oʻtish

2025-yilgi Balx zilzilasi

Vikipediya, erkin ensiklopediya
2025-yilgi Balx zilzilasi

USGS Shakemap
Sana va vaqti 2025-yil 3-noyabr(2025-11-03)
Mahalliy vaqt 00:59:02 AFT (UTC+4:30)
Merkalli shkalasi {{w}} 6.3
Chuqurligi 28 km (17 mi)
Episentr 36°35′20″N 67°29′02″E / 36.589°N 67.484°E / 36.589; 67.484
Taʼsir doirasidagi davlatlar (hududlar) Afgʻonistonning Balx, Samangan, Badaxshon va Bagʻlon viloyatlari
Aftershoklar 5+
Qurbonlar 30 kishi halok boʻldi, 956 kishi tan jarohati oldi

Zilzila 2025-yil 3-noyabr kuni soat 00:59 AFT (2-noyabr, 20:29 UTC) da Shimoliy Afgʻonistonda moment magnitudasi shkalasi boʻyicha 6,3 ballga teng zilzila yuz berdi[1]. Balx va Samangan viloyatlarida kamida 30 kishi halok boʻldi, 956 kishi tan jarohati oldi va koʻplab uylar vayron boʻldi.

Tektonik vaziyat

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Afgʻonistonning katta qismi Yevroosiyo plitasining keng kontinental deformatsiya mintaqasida joylashgan. Afgʻonistondagi seysmik faollikka gʻarbda Arabiston plitasining subduksiyasi va sharqda Hindiston plitasining qiya subduksiyasi taʼsir koʻrsatadi. Hindiston plitasining kontinental yaqinlashuv chegarasi boʻylab subduksiya tezligi taxminan 39 mm/yil yoki undan yuqori deb baholanmoqda. Plitalarning oʻzaro taʼsiri natijasida yuzaga kelgan transpressiya sayoz yer poʻstlogʻining yuqori seysmikligi bilan bogʻliq. Plitalar subduksiyasi tufayli Afgʻoniston ostida 300 km chuqurlikkacha seysmiklik kuzatiladi[2]. Hindukush ostidagi bu zilzilalar subduksiyalangan poʻstloqning ajralishini taʼminlovchi yoriqlar harakati natijasida sodir boʻladi[3]. Sayoz yer poʻstlogʻida Chaman yorigʻi Yevroosiyo va Hindiston plitalari oʻrtasidagi transpression chegarani hosil qiluvchi, yirik sayoz zilzilalar bilan bogʻliq asosiy transformatsion yoriqni ifodalaydi. Bu zona Himolay togʻ tizmasining shakllanishi boshlanganidan buyon yer poʻstining deformatsiyasiga moslashgan seysmik faol siqiluvchan va siljituvchi yer yoriqlaridan tashkil topgan. Shimoliy Afgʻoniston platformasida bitta koʻzga koʻringan faol yoriq zonasi mavjud. Bu zona Mozori Sharif shahrining janubidan oʻtuvchi, gʻarbdan sharqqa yoʻnalgan 220 kilometr uzunlikdagi Alburz-Mormul yorigʻidir. Mazkur yoriq surilma yoriqlaridan tashkil topgan[4].

Zilzila

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Amerika Qoʻshma Shtatlari Geologiya xizmati (USGS) maʼlumotlariga koʻra, zilzilaning magnitudasi 6,3 ni tashkil etgan[1], Oʻzbekiston Favqulodda vaziyatlar vazirligi esa 6,8 ball kuchini qayd etgan[5]. Zilzila markazining epimarkazi Balx viloyatining Nahri Shohi tumanida, Samangan viloyati chegarasiga yaqin joyda joylashgan boʻlib, gipotsentri yer yuzasidan 28 km (17 mil) chuqurlikda boʻlgan. Uning maksimal modifikatsiyalangan Merkalli shkalasi boʻyicha intensivligi VII (juda kuchli) darajaga yetgan. USGSning Global zilzilalarni tezkor baholash xizmati maʼlumotlariga koʻra, taxminan 80 000 kishi VII darajali intensivlik zonasida boʻlgan va 1,49 million kishi VI (kuchli) darajali silkinishni his qilgan. Zilzila kuchi Xolmda VII, Mozori-Sharif va Balxda VI va Termizda V (oʻrtacha), Tojikistonning Nosiri Xusrav va Shahritus tumanlarida hamda Turkmanistonning Koʻytentogʻ tumanida qayd etilgan[1]. Yer silkinishlari Eronning Mashhad shahrida, Pokistonning Islomobod shahrida va Hindiston-Pokiston chegarasidagi hududlarda ham sezilgan[6]. Tebranish taxminan 20 soniya davom etgani taxmin qilingan[7].

Taʼsir

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Zilzila natijasida kamida 30 kishi halok boʻlgan[8] va 956 kishi jarohatlangan[9]. Balx viloyatida 12 kishi halok boʻlgan va 616 kishi jarohatlangan, Samangan viloyatida esa 11 kishi vafot etgan va 329 kishi jarohatlangan[10][11]. Balx viloyatining barcha tumanlarida binolar shikastlangan[12]. Sholgʻara tumanida toʻrt kishi halok boʻlgan va koʻplab odamlar jarohatlangan[13]. Mozori-Sharifda ommaviy vahima, derazalarning sinishi va devorlarning qulashi natijasida oʻnlab odamlar jarohatlangan[14], ularning koʻpchiligi ogʻir ahvolda, kamida bitta uy jiddiy shikastlangan[6]. Imom Ali maqbarasi va Bagʻlondagi Bogʻ-i Jahon Namo saroyi ham zarar koʻrgan[12]. Mozori Sharif yaqinidagi qishloqlarda koʻplab uylar va devorlar qulagani haqida xabar berilgan[9][15].

Samangan viloyatida koʻchki Xulm tumanidagi Osiyo 7-magistralining bir qismini koʻmib tashladi, natijada 10 kishi halok boʻldi va 43 kishi jarohat oldi[16]. Tumanda 70 dan ortiq uy vayron boʻldi[17]. Oybak va Hazrati Sulton tumanlarida ham bittadan oʻlim holati qayd etildi[18]. Samangan viloyat kasalxonasining laboratoriyasi qulab tushib, muhim tibbiy asbob-uskunalar ishdan chiqdi[9]. Kamida ikkita boshqa tibbiyot muassasasi ham zarar koʻrdi[19]. Afgʻonistonni Tojikiston va Oʻzbekiston bilan bogʻlaydigan elektr uzatish liniyalari shikastlangani sababli, Afgʻonistonning toʻqqizta viloyatida, jumladan Kobulda elektr taʼminoti uzilishlari yuz berdi[20]. Badaxshon viloyatida 800 ga yaqin uy qisman vayron boʻldi[21], eng katta zarar Chogʻoniy hududida kuzatildi[22]. Mamlakatning boshqa qismlarida 500 dan ortiq uy shikastlandi[23] yoki butunlay vayron boʻldi[24]. Shuningdek, Faryob, Saripul, Juzjon va Bagʻlon viloyatlarida ham ayrim zararlar qayd etildi[25].

Oqibat

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Birlashgan Millatlar Tashkilotining Afgʻonistonga yordam koʻrsatish missiyasi (UNAMA), Yevropa Ittifoqining Afgʻonistondagi delegatsiyasi, Norvegiya qochqinlar kengashi va Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti jabrlangan hududlarga favqulodda guruhlar va insonparvarlik yordamini yubordi[26]. BMT Afgʻoniston uchun moʻljallangan 2,4 milliard dollarlik Insonparvarlik javob rejasining atigi uchdan bir qismi moliyalashtirilganidan ogohlantirdi[27]. Afgʻoniston mudofaa vazirligi qutqaruv va yordam ishlarini amalga oshirish uchun 209-sonli Al-Fath korpusini safarbar etdi[28].

Yana qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • 2025-yildagi zilzilalar roʻyxati
  • Afgʻonistondagi zilzilalar roʻyxati
  • 2025-yilgi Kunar zilzilasi

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Andoza:Cite anss
  2. ↑ Wheeler, Russell L.; Bufe, Charles G.; Johnson, Margo L.; Dart, Richard L. (2005). "Seismotectonic Map of Afghanistan, with Annotated Bibliography". Open-File Report 2005–1264 (U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey). https://pubs.usgs.gov/of/2005/1264/pdf/OFR-1264.pdf. Qaraldi: 31 August 2025. 2025-yilgi Balx zilzilasi]]
  3. ↑ Kufner, Sofia-Katerina; Kakar, Najibullah; Bezada, Maximiliano; Bloch, Wasja; Metzger, Sabrina; Yuan, Xiaohui; Mechie, James; Ratschbacher, Lothar et al. (16 March 2021). "The Hindu Kush slab break-off as revealed by deep structure and crustal deformation". Nature Communications 12 (1685): 1685. doi:10.1038/s41467-021-21760-w. PMID 33727553. PMC 7966371. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7966371. 
  4. ↑ Shnizai, Zakeria (26 June 2020). "Mapping of active and presumed active faults in Afghanistan by interpretation of 1-arcsecond SRTM anaglyph images". Journal of Seismology 24 (6): 1131–1157. doi:10.1007/s10950-020-09933-4. https://link.springer.com/article/10.1007/s10950-020-09933-4. Qaraldi: 31 August 2025. 2025-yilgi Balx zilzilasi]]
  5. ↑ „Earthquake with magnitude of 6.8 occurred in Afghanistan“. TASS (2025-yil 2-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 2-noyabr.
  6. ↑ 6,0 6,1 „Strong 6.3 earthquake strikes northern Afghanistan; felt across Pakistan“. BNO News (2025-yil 2-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 2-noyabr.
  7. ↑ „Afghanistan earthquake death toll mounts and Taliban officials say almost 1,000 people injured“. CBS News (2025-yil 4-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 4-noyabr.
  8. ↑ „جزئیات جدید از زلزله شدید افغانستان/ ۳۰ نفر کشته و ۳۲۰ نفر مصدوم شدند“ (fa). Fararu (2025-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 3-noyabr.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 „Afghanistan earthquake survivors spend the night in the open; the quake damaged historical sites“. AP News (2025-yil 4-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 4-noyabr.
  10. ↑ „23 dead, 670 injured in Balkh-Samangan earthquake“. Pajhwok Afghan News (2025-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 3-noyabr.
  11. ↑ OCHA. „Afghanistan Flash Update #1: Northern Region Earthquake (3 November 2025)“. ReliefWeb.
  12. ↑ 12,0 12,1 „Casualties feared after magnitude-6.3 earthquake hits Afghanistan“. BBC News (2025-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 3-noyabr.
  13. ↑ „د بلخ په شولګرې ولسوالۍ کې د شوې زلزلې له امله ۴ کسان مړه شوي او ګڼ نور ټپيان دي“. Afghanistan International (2025-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 3-noyabr.
  14. ↑ ASR 1 TV [@Asr1tv]. „زمین لرزه ۶.۳ ریشتری در شمال کشور؛ ده‌ها زخمی در مزارشریف به شفاخانه منتقل شدند“.
  15. ↑ The Kabul Tribune [@TheKabultribun]. „یکی از شهروندان مزار شریف با ارسال ویدیویی به کابل تربیون از خسارات به جا مانده از زلزلۀ در این ولایت حکایت می‌کند به گفتۀ او، این زلزله باعث خسارات زیادی از خود به جا مانده است“.
  16. ↑ HTN Urdu [@htnurdu]. „بریکنگ نیوز“.
  17. ↑ „Over 350 dead and injured as powerful earthquake hits northern Afghanistan“. Ariana News (2025-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 3-noyabr.
  18. ↑ „زلزله‌ ۶.۳ ریشتری در شمال افغانستان هشت کشته و ۲۰۰ زخمی برجا گذاشت“. Hasht e-Subh Daily (2025-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 3-noyabr.
  19. ↑ „WHO warns of rising health needs after deadly earthquake in northern Afghanistan“. Ariana News (2025-yil 4-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 4-noyabr.
  20. ↑ „At least 20 dead after magnitude-6.3 earthquake hits Afghanistan“. BBC News (2025-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 3-noyabr.
  21. ↑ „Earthquake cuts power to nine provinces, including Kabul, DABS says“. Amu TV (2025-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 3-noyabr.
  22. ↑ „Earthquake destroys hundreds of houses in Badakhshan“. Pajhwok Afghan News (2025-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 3-noyabr.
  23. ↑ „Afghanistan earthquake death toll mounts and Taliban officials say almost 1,000 people injured“. CBS News (2025-yil 4-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 4-noyabr.
  24. ↑ „Over 20 Killed, Hundreds Injured in Northern Afghanistan Earthquake“. TOLO News (2025-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 3-noyabr.
  25. ↑ „Afghanistan's earthquake death toll climbs to 27, hundreds wounded“. Anadolu Agency (2025-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 3-noyabr.
  26. ↑ „International agencies mobilize aid after deadly earthquake in northern Afghanistan“. Amu TV (2025-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 3-noyabr.
  27. ↑ „UN says northern Afghanistan earthquake deepens humanitarian crisis“. Ariana News (2025-yil 4-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 4-noyabr.
  28. ↑ „20 killed, 320 injured as powerful quake strikes northern Afghanistan“. Pajhwok Afghan News (2025-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 3-noyabr.

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=2025-yilgi_Balx_zilzilasi&oldid=5774602" dan olindi