Balx (provinsiya)

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
(Балх (провинция)dan yoʻnaltirildi)
Kod ISO 3166-2 AF-BAL
Koordinatalari: 36.5°0′0″N 67.5°0′0″E / 36.50000°N 67.50000°E / 36.50000; 67.50000 G O

Balx (dariycha: بلخ ; forscha Balx) — Afgʻoniston Islom Respublikasi tarkibidagi 34 viloyatdan biri. Viloyat markazi Mozori Sharif shahri boʻlib, 700 mingga yaqin aholi istiqomat qiladi. Viloyat oʻz nomini ushbu viloyatdagi ikkinchi yirik shahar boʻlgan qadimiy Balx shahridan olgan.

U mamlakat shimolida joylashgan, gʻarbda Juzjon viloyati, sharqda Qunduz viloyatlari, janubiy-gʻarbda va janubiy-sharqda mos ravishda Saripul va Samangan viloyatlari bilan chegaradosh. Oʻzbekiston bilan chegaradosh, oʻta shimoli-sharqga va shimoliy-gʻarbga mos ravishda Tojikiston va Turkmaniston bilan chegaradosh. Afg‘onistonning O‘zbekiston bilan chegaradosh yagona viloyati hisoblanadi.

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qadimda bu yerda Baqtriya davlatining markaziy qismi joylashgan. Shuningdek, Baqtriya-Margʻiyona arxeologik majmuasining bir qismi ham Balx viloyati hududiga joylashtirilgan. Baʼzi olimlarning fikriga koʻra, Baqtriya hind-evropa qabilalarining vatani boʻlgan, ularning baʼzilari keyinchalik shimolga, gʻarbga va janubiy-sharqga koʻchib ketgan. Ahamoniylar saltanati davrida viloyatning hozirgi hududi Baqtriya satrapligi tarkibiga kirgan. Aynan shu hudud tarkibida paygʻambar Zardushtning tugʻilgan joyi va Avestoning asosiy qismi yozilgan joy koʻrsatilgan.

Miloddan avvalgi IV asrda bu viloyat hududi Salavkiylar imperiyasi tarkibiga, keyinroq esa Yunon-Baqtriya podsholigi tarkibiga kiradi. Miloddan avvalgi I-V asrlarda viloyat hududi V asrning ikkinchi yarmida Kushonlar podsholigi tarkibiga kiradi. VI va XI asrlarda Sosoniylar,Gʻaznaviylar va Eftalitlar davlati hududiga aylanadi. Keyingi asrlarda Balx hududi Umaviylar xalifaligi, Abbosiylar xalifaligi tarkibiga kirgan Safforiylar amirligi, Gʻuriylar sultonligi, Xorazmshohlar davlati va Safaviylar saltanati tarkibiga kirgan.

1747-yildan Balx hududi Afgʻon xonliklari tarkibiga kirgan Dariylar imperiyasi tarkibida yangi tashkil etilgan. 1823-1926-yillarda Britaniya imperiyasining protektoratining bir qismi — Afgʻoniston Amirligi tarkibiga kiradi . 1926-1973-yillarda Afgʻoniston qirolligining viloyatlaridan biriga aylanadi. Soʻngra Afgʻoniston Demokratik Respublikasi davrida (1978-1990) Balx viloyati Sovet qoʻshinlarining toʻplanishi uchun bazalardan biriga aylandi. 1990-yillarning oʻrtalariga qadar viloyat „ Afgʻoniston Islomiy davlati“ va mujohidlar tomonidan nazorat qilingan, keyinchalik Tolibon deb tan olinmagan Afgʻoniston Islom Amirligi davlati hududiga aylangan (1996-2001). Keyinchalik viloyat Ahmadshoh Mas’ud va Abdul-Rashid Do‘stum boshchiligidagi Shimoliy alyans qo‘shinlari tomonidan Tolibondan ozod qilingan. Hozirgacha viloyat Afgʻonistonning bir qismi hisoblanadi.

Maʼmuriy boʻlinishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Balx viloyatining maʼmuriy boʻlinmalari

Balx viloyati oʻzining rasmiy maʼmuriy markaziga ega boʻlmagan 15 tumanga boʻlingan. Quyida ushbu hududlar roʻyxati keltirilgan:

Boshqaruv va hokimiyat[tahrir | manbasini tahrirlash]

Viloyat hokimining Mozori Sharifdagi qarorgohi

Balx viloyatining boshligʻi — vali (gubernator). 2004 yildan buyon bu lavozimni Ato Muhammad Nur egallab kelgan. Barcha davlat va viloyat hokimiyatlarining asosiy binolari viloyat poytaxti Mozori Sharifda joylashgan. Viloyatdagi barcha huquq-tartibot idoralari Afg‘oniston milliy politsiyasi (AMP) nazorati ostida. Afg‘oniston davlat chegarasining (Turkmaniston, O‘zbekiston va Tojikiston bilan) Balx viloyatidagi bir qismi Avg'oniston Chegara Policiyasi tomonidan qo‘riqlanadi, Afg‘oniston Qurolli kuchlari ham viloyatda joylashgan. Viloyatda mamlakatimizning turli vazirliklarining vakolatxonalari joylashtirilgan.

Aholisi va tili[tahrir | manbasini tahrirlash]

Mozori Sharif kvartallaridan birining manzarasi

2012-yil oxiriga kelib Balx viloyati aholisi 1245100 kishini tashkil qildi. Ayrim maʼlumotlarga koʻra, viloyat qishloq aholisi salmogʻi 66 % nafarga yaqin, aholining 34 % esa shaharlarda yashaydi. Aholining taxminan 51 % ni erkaklar, 49 % ni ayollar tashkil qiladi [1] .

Aholining asosiy qismini tojiklar, keyin oʻzbeklar va forslar tashkil qiladi. Viloyatda shuningdek, hazora, turkman, balujlar va arablar ham koʻp. Aholining diniy tarkibining mutloq koʻpchiligi musulmonlar, asosan sunniylar, shuningdek, shialik tarafdorlari ham koʻp. Umumiy aholining 50 % dan va Balx viloyati qishloq aholisining 58 % dan ortigʻi dari tilida soʻzlashadi, bu tojik tilining afgʻon varianti boʻlib, ikkinchisidan deyarli farq qilmaydi. Ikkinchi eng koʻp soʻzlashuvchi tillar oʻzbek va fors tillari boʻlsa, uchinchi oʻrinda turkman tillari turadi. Viloyatdagi dariy tili lingua franca maqomiga ega. Balx viloyatidagi tillardan dariy va fors tillari davlat tili, oʻzbek va turkman tillari esa Afgʻonistonning bir qator shimoliy viloyatlarida boʻlgani kabi mintaqaviy til maqomiga ega [2] [3] .

Taʼlim tizimi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Balx viloyatida oʻrta maktablardan tashqari oltita oliy oʻquv yurti mavjud boʻlib, ular Mozori Sharif shahrida joylashgan. Bular: Balx Universiteti (Afgʻonistondagi uchinchi yirik universitet), Arian universiteti, Sadat universiteti, Mavlono universiteti, Toj universitetlaridir. Viloyatda maktablar yetarli emasligi sababli aholining faqat bir qismi savodli.

Sogʻliqni saqlash[tahrir | manbasini tahrirlash]

Sogʻliqni saqlash darajasi butun Afgʻonistonda boʻlgani kabi nihoyatda past. Bir nechta kasalxonalar mavjud boʻlib, ulardan yiriklari Mozori Sharif viloyati kasalxonasi, Solih Bayat kasalxonasi va Afgʻoniston Qurolli Kuchlari kasalxonasidir. Viloyatda tibbiyot xodimlarining yetishmasligi keskin sezilarli darajada. Shuning uchun, viloyatdagi tibbiyot xodimlarining aksariyati xorijliklardir.

Iqtisodiyoti[tahrir | manbasini tahrirlash]

Balx viloyati Afgʻoniston shimolidagi yirik iqtisodiy markazlardan biridir. Viloyat iqtisodiyotining asosiy qismini qishloq xoʻjaligi, jumladan polizchilik, sabzavotchilik va paxtachilik, kamroq darajada gʻallachilik tashkil etadi. Shuningdek, qorako‘lchilik viloyat iqtisodiyotida salmoqli ulushga ega. Sanoat juda kam rivojlangan va birinchi navbatda kichik hajmlarda neft va tabiiy gaz qazib olish boʻyicha kichik korxonalari bor. Hindiston va Pokiston konsulliklari Mozori Sharif shahrida joylashgan.

Afgʻonistondagi barcha yirik banklar, masalan, Da Afghanistan Bank, Avgʻoniston Milliy Banki , New Kabul Bank[en] , Azizi Bank[en] va boshqalar viloyatda oʻz vakolatxonalariga ega.

Transport tizimi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Mozori Sharifdagi yuk poyezdi terminali
AQSh harbiy samolyoti Mozori Sharif aeroportida
Afgʻonistonni Oʻzbekiston bilan bogʻlaydigan Hayraton doʻstlik koʻprigi

Balx viloyati koʻpincha Afgʻonistonning shimoliy darvozasi deb ataladi, chunki aynan shu viloyat Oʻzbekiston bilan chegaradosh (Amudaryo boʻylab afgʻon-oʻzbek toʻsigʻi bilan) va aynan shu viloyatda Hayraton doʻstlik koʻprigi joylashgan, bu Afgʻonistonni Oʻzbekiston va butun Markaziy Osiyo bilan avtomobil va temir yoʻl orqali bogʻlaydi.

Viloyatda eng rivojlangan transport turi avtomobil transporti hisoblanadi. Viloyatga temir yoʻl transporti faqat 2010-yilda Mozori Sharif shahrini Hayraton koʻprigiga, soʻngra Oʻzbekistonning Termiz shahriga temir yoʻl orqali ulangandan keyingina yetib bordi. Viloyatda temir yoʻl quruvchi va boshqaruvchisi — " Oʻzbekiston temir yoʻllari " aksiyadorlik jamiyati hisoblanadi. Temir yoʻl butun viloyat uchun muhim, chunki yukning katta qismi Oʻzbekistondan poyezdlarda olib kelinadi.

Madaniyat va sport[tahrir | manbasini tahrirlash]

Balx viloyati Afgʻonistonning madaniy jihatdan eng rivojlangan viloyatlaridan biridir. Afgʻonistonning boshqa shimoliy va gʻarbiy viloyatlarida boʻlgani kabi bu yerda ham Navroʻz, asosan, forslar istiqomat qiladigan sharqiy va janubiy viloyatlardan farqli oʻlaroq, keng miqyosda nishonlanadi. Balx viloyati anʼanaviy xalq oʻyinlari boʻzkashi va ot bilan oʻynaydigan boshqa oʻyinlarning poytaxtlaridan biridir. Viloyatda kurashning harxil turlari, xususan, qushti (pehlavani) va kurash ham keng tarqalgan. Balx viloyati Afg‘oniston futbol oliy ligasida ikkinchi o‘rinni egallaydi va 2012 va 2013-yilgi mavsumlarda Afg‘oniston Premer ligasining kumush medallarini qo‘lga kiritgan.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. „Settled Population of Balkh province by Civil Division, Urban, Rural and Sex-2012-13“. Islamic Republic of Afghanistan, Central Statistics Organization. 4-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-sentabr 2013-yil.
  2. „Balkh Province“. Program for Culture & Conflict Studies. Naval Postgraduate School. 29-may 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-iyun 2013-yil.
  3. „Balkh“. World Food Programme. 5-sentabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi.

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]