Касаллик

Касаллик, бетоблик, хастал и к — организмга ташқи ёки ички муҳитнинг зарарли омиллари таъсир этганда рўй берадиган патологик жараён. К. ҳақидаги тушунча тиббиёт тарихида ўзгариб борди. К.нинг пайдо бўлишида ташқи муҳит омиллари етакчи рол ўйнайди, чунки улар организмга бевосита таъсир этиш билан бирга унинг ички хусусиятларини ҳам ўзгартира олади, бу ўзгаришлар наслдан-наслга ўтиб, унда К.ни юзага келтириши мумкин. К., кўпинча, ҳаддан ташқари кучли таъсиротлар, турли микроорганизмлар, заҳарлар таъсирида вужудга келади. Бунда организмнинг ташқи муҳитга мослашуви сусайиб, унинг муҳит билан ўзаро мувозанати бу-зилади. Организмнинг ривожланиш нуқсонлари ёки ирсий камчиликлар ҳам К.ка сабаб бўлиш мумкин. Мас, муайян касалликлар, хусусан, аллергик касалликларга баъзан туғилишдан мойиллик бўлади (қаранг Аллергия). К. пайдо қиладиган агент организмга таъсир этиб, уни зарарлантиради, айни чоғда бу агент организмнинг ҳимоя чоралари ва мосланиш реаксиялари сафарбар бўлишига олиб келади. Демак, К., одатда, бир-бирига алоқадор икки жараённинг — зарарланиш ва унга қарши ҳимояланиш жараёнининг бирга келиши билан ифодаланади.

Ҳар бир К. умуман бутун организм ҳаёт фаолиятининг бузилишига олиб келади, лекин кўпгина К.ларда дарднинг бадандаги ўрни, шунингдек, маълум бир аъзо ёки системанинг кўпроқ зарарланганини кўрсатадиган белгилар аниқ кўриниб туради. Маc, меъдада яра борлиги бутун организмнинг умумий касаллиги — яра касаллигинит маҳаллий белгиси бўлиши мумкин, яра касаллиги кўпинча нерв системаси функсиясининг жисмоний ёки ақлий ишда ҳаддан ташқари зўриқиши, нохуш хрдисаларни бошдан кечириш туфайли бузилишидан келиб чиқади. Аксинча, фақат маълум бир жойни шикастлайдиган ҳар қандай таъсирот, албатта, қандай бўлмасин умумий ҳодисаларга сабаб бўлади. Маc, баданнинг бирор жойига чипқон чиқса, одам иситмалаб, ланж бўлиб юриши, иштаҳаси йўқолиши маълум ва ҳ.к.

К.нинг пайдо бўлиш сабаблари жуда хилма-хил. У битта омилнинг таъсиридан ёки бир қанча шароитларнинг бирга қўшилишидан келиб чиқиши мумкин. Мас, инфексион ва паразитар К.лар организмга маълум бир турдаги микроорганизмлар ва паразитлар таъсиридан, бошқалари эса бир қанча сабабларнинг биргалашиб таъсир этишидан келиб чиқади (меъда шиллиқ қаватининг яллиғланиши — гастрит, одатда, тартибсиз овқатланиш, кундалик режимга риоя қилмаслик, чекиш, ичкилик ичиш, шунингдек, бошқа аъзоларнинг К.лари оқибатида пайдо бўлади). К.ни аниқлашда унинг вужудга келиш сабаблари (этиологияси), касаллик жараёнининг ривожланиш механизми (патогенези), клиник кўриниши (белгилари ёки симптомлари) ва ҳ. к.ларга алоҳида аҳамият бериш талаб этилади. К.нинг содир бўлиши ва ўтишида организмнинг ҳимоя кучлари ва мосланиш имкониятлари ҳал қилувчи рол ўйнайди.

К.нинг ўткир, ўртача ўткир ва сурункали хиллари бўлади. К.нинг ўтишида 4 босқич ёки давр: яширин (латент), продромал (дастлабки), авж олиш ва тузалиш даври тафовут қилинади. Бирок, кўпгина К.ларнинг авж олиши ва ўтишида бундай даврларни рўйирост ажратиб бўлмайди.

К.нинг яширин даври (инфексион К.ларда бу давр инкубацион давр деб аталади) зарарловчи агент таъсир этгандан бошлаб то дарднинг дастлабки белгилари пайдо бўлгунча давом этади; бу давр бир неча лаҳзадан (шикастланишда) бир неча йилгача бўлиши мумкин.

Продромал давр К.нинг илк белгилари пайдо бўлгандан бошлаб то у рўйирост авж олгунча ўтадиган вақтни ўз ичига олади. Бу даврда, одатда, талайгина К.ларга хос бўлган бош оғриғи, қалтираш, иситмалаш, ланж бўлиш ва бошқа бошланади. Хуллас, бу даврда одамнинг дардга чалингани аниқ бўлади-ю, лекин қандай К. билан оғриганлигини билиб бўлмайди. К.ка аниқ ташҳис қўйиш учун ҳарактерли бўлган белгилар кўпинча бу даврнинг охирида, К. расмана авж олган пайтда кўзга ташланади, лекин айрим ҳолларда булар нотайин бўлади (К.нинг билинмайдиган шакли) ёки унча авжига чиқмасдан йўқолиб кетади (К.нинг абортив шакли). Бироқ, К. жуда типик бўлиб ўтаётган ҳолларда ҳам бирор асорат ёки бошқа бир дард қўшилиб қолишидан у бошқача тус олади. К.нинг тугаши, яъни охирги тузалиш даври бирдан бошланиши ёки аста-секин ўтиши мумкин. Айни вақтда одам бутунлай соғайиб кетади ёки бирор аъзосида К.дан анчагача йўқолмайдиган асорат қолади; баъзан К. бутунлай йўқолмасдан, вақт-вақти билан қўзиб турадиган сурункали хилга айланади. К.нинг асорат қолдирмай, эсономон ўтиб кетиши кўпинча унга қарши ўз вақтида даво қилиш ҳамда врачнинг ҳамма буюрганларини бекаму кўст бажаришга боғлиқ.

Шунинг учун одам ўзини андек носоғ сезганида дарҳол врачга бориши керак. Замонавий тиббиёт бемор аҳволига жуда жиддий қараб, уни комплекс тарзда текширади; К.нинг келиб чиқиш сабаблари ва шароитлари, авж олиб бориш механизмлари, қандай белгилар билан ўтиши, организмнинг К.ка қарши қандай курашиши, ҳимоя ва мослашув реаксияларининг қонуниятларини ўрганади; олинган натижаларга қараб, К.ни аниклаш, даволаш ва унинг олдини олиш усулларини ишлаб чиқади. Ҳар бир беморга индивидуал, яъни касаллигининг хили, организмнинг ҳолати ва бошқа кўпгина хусусиятларга қараб даво қилинади.