Атлантика океани

Атлантика океани.

Атлантика океани ҳажми бўйича иккинчи (Тинч океанидан кейин) океандир. Европа ва Африкани Америка қитъасидан ажратиб туради. Сатҳи – 106.2 миллион км², ўртача чуқурлиги – 3314 м, энг чуқур нуқтаси – Пуэрто Рико Ботиғи (9219 м).

Табиий географик ўрни

Атлантика океани шимолда Гренландия ва Исландия о.лари, шарқда Европа ҳамда Африка, ғарбда Шимолий ва Жанубий Америка, жанубида Антарктида орасида жойлашган. Узунлиги шимолидан жанубига 15 минг км, энининг энг камбар жойи 2830 км (экватор якинида). Майдони денгазлари билан биргаликда 91140,8 минг км², ўртача чуқ. 3332 м, сувининг ўртача ҳажми 337541 минг км³ (денгизларсиз майдони 82441,5 минг км², ўртача чуқ. 3926 м ва сув ҳажми 323613 минг км³).

Денгизлар номи	Майдони минг км²	Максимал чуқурлиги м
Азов	40	14
Болтиқ	423	459
Ирландия	47	272
Кариб	2777	7680
Лазарев	335	4500
Мармар	12	1261
Саргассо	6–7 млн.	6995
Шимолий	565	809
О`рта	2505	5121
Скош	1,3 млн.	5000
Уэдделл	2910	5007
Қора	413	2211

Атлантика океани оролларининг кўпчилигима-терикдан ажралиб чиққан бўлиб, қирғоклар яқинидадир (Буюк Британия, Ирландия, Нюфаундленд, Катта Антил ва қисман Кичик Антил о.лари, Канар, Яшил Бурун, Фолкленд о.лари ва бошқалар). Океаннинг ички қисмида орол кам. Борлари ҳам вулкан оролларидир (Азор, Сан-Елена, Тристанда-Куня ва бошқалар). Релефи ва геологик тузилиши – Атлантика океани тубидаги улкан Ўрта Атлантика тизмаси океанни ғарбий ва шарқий қисмларга бўлиб туради. Бу тизмадан ғарб ва шарқ томонларда сув ости платолари, тизмалар ва баланд ликлар бор. Баландликлар ғарбда Лабрадор, Шимолий Америка, Гвиана, Бразилия, Аргентина ва бошқа сойликларни; шарқда Ғарбий Европа, Шимолий Африка, Гвинея, Ангола, Кап, Агуляс сойликларини; жанубида Африка-Антарктида сойликларини ажратиб туради. Бу сойликларнинг чуқ. 3000 м дан 7200 – 7300 м гача. Энг чуқур жойлари 8385 м, 8428 м. Сув ости тоғларининг тепалари айрим жойларда сув юзасидан кўтарилиб туради (Бермуда, Азор, Канар, Яшил Бурун, Фернанду-ди-Нороня, Сан-Елена, Тристан-да-Куня о.лари ва бошқалар). Океан тубидаги чўкиндиларнинг қалинлидаги баъзи жойларда 800 – 1000 м га етади. Туб жинслар материк ён багарларида чиқиб қолган. Чунончи Ўрта Атлантика тизмаси қиррасида базалт ва габбро каби жинслар учрайди.

Атлантика океани географияси

Атлантика океани меридиан бўйлаб катта масофада чўзилганлигидан океан юзасида иқлим шароити жуда хилма-хил. Атлантика океани шимолда экваториал иқлим минтақасидан субарктика иқлим минтақасигача ва жанубида Антарктика иқлим минтақасигача бўлган иқлим минтақаларини ўз ичига олган. Атлантика океанининг катта қисми, яъни 40°шаҳри к. билан 40° ж. к. ораси экваториал, тропик ва субтропик иқлим минтақаларидадир. Атлантика океани устида Исландия ва Антарктида атмосфера минимумлари, Шимолий Атлантика ва Жанубий Атлантика атмосфера максимумлари вужудга келади. Ана шу атмосфера марказлари таъсирида ўртача кенгликларда кучли ғарбий шамоллар, Шимолий ва Жанубий ярим шардаги субтропик ва тропик кенгликларда эса шимоли-шарқий важануби-шарқий (пассат) шамоллар ҳосил бўлади. Энг кучли шамоллар Атлантика океанининг Жанубий ярим шардаги ўртача кенгликларида эсади. Шимолий тропик кенгликларда июндан октабргача давом этадиган кучли бўронлар бўлиб туради. Ҳаво температураси қишда, февралда (Атлантика океанининг жанубий қисмида эса авг.да) экваторда 25° бўлса, 60° шаҳри к.да 0°, 60° ж. к.да – 8 дан –10° гача бўлади. Атлантика океанининг чекка шимолий ғарби ва жанубида температура – 25° ва ундан пастга тушади. Ёзда, яъни авг. ойида эса (Атлантика океанининг жанубий қисмида феврал ойида) температура экваторда 26 – 28° бўлса, 60° шаҳри к.да 8 – 12° ва 60° ж. к.да 0 – 2° бўлади.

Атлантика океанининг гидрологик режими

Атлантика океанининг гидрологик режими иқлим шароитлари таъсирида, қўшни океанлар ҳамда Ўрта денгиз сувлари билан алмашиниб туриши, шунингдек теварак-атрофдаги қуруқликлар таъсирида вужудга келади. Атмосфера сиркуляцияси таъсирида океан юзасидага оқимлар субтропик ва тропик кенгликларда антициклонал айланма, шимолий ўртача ва жанубий юқори кенгликларда эса сиклонал айланма харакат килади. Атлантика океанининг характерли хусусияти шундаки, бу ерда Голфстрим ва унинг давоми бўлган Шимолий Атлантика оқими ғарбий ва шимолий тармоқларга бўлиниб кетади. Оқимлар океан юзаси ютадиган қуёш иссиқлигини тақсимлаб турадиган асосий воситалардир. Атлантика океанининг 30° шаҳри к. билан 30° ж. к. орасидаги юзаси қуёш энергаясини кўпроқ ютади. Океаннинг бошқа қисмида эса иссиклик атмосферага ўгиб туради. Илиқ ва совуқ оқимлар таъсирида сувнинг температураси кенглик зоналарида катта фарқ килади. 30° шаҳри к.дан шимда, ғарбда температура шарқдагига нисбатан 10° паст бўлади. 30° шаҳри к. билан 40° ж. к. орасида эса аксинча: бу ерда ғарбда температура шарқдагига нисбатан 5° юқори.

Сувнинг шўрлиги

Сувнинг шўрлиги сув балансига боғлиқдир: йилига океан юзасидан 1040 мм сув буғланиб кетади, океан юзасига эса йилига 780 мм ёғин ёғади ва қурукликдан 200 мм ёғинга тенг ҳажмда сув келади. Тропик ва субтропик кенгликларда йилига 1640 – 1660 мм сув буғланади. Экваторда эса йилига 1400 мм, 60° шаҳри к.да 780 мм, 60° ж. к.да эса атиги 320 мм сув буғланади. Экваторга энг кўп – йилига 1770 мм ёғин ёғади, 20° шаҳри к.да эса 640 мм, 20° ж. к.да 270 мм ёғин ёғади. Ўртача кенгликларда эса ёғин миқдори йилига 1100– 1200 мм га етади. Шунга кура тропик ва субтропик кенгликларда сув айниқса шўр (37,25 ‰), экваторда 35 ‰, жанубий ўртача кенгликларда 34 ‰ ва Антарктида яқинида 33,6 ‰ –33,8 ‰, шимолий ўртача кенгликлар ғарбида 32 ‰, шарқида 35,5 ‰. Атлантика океанининг юза қаватида кислород миқдори экваторда 4 л/м³, юқори кенгликларда 7,5 л/м³ гача. Сув кўтари-лиши асосан ҳар ярим суткада такрорланади. Фанди қўлтиғида сув кўтарилиши 18 м га етади. Дунё океанида сув бундан баланд кўтариладиган жой йўқ. Атлантика океанининг ўрта қисмида сув кўтарилиши 1 м га яқин, қолган жойларида 0,5 дан 2,2 м гача. Кўплаб муз ва айсберглар океаннинг ўрта қисмига Шимолий Муз океанидан оқиб келади. Муз ҳамда айсбергларнинг етиб борадиган ўртача чегараси тахминан. 40° шаҳри к.дан ўтади. Айрим ҳолларда Атлантика океанининг жанубий қисмида денгиз музлари ва айсберглар Антарктида материги яқинида ва Уэдделл денгизида ҳосил бўлади. Ноябр-декабр ойларида айсберглар айниқса кўпаяди ва океаннинг ўрта қисмида 40° ж. к.да, ғарбий ва шарқий қисмларида эса 35° ж. к.да кўплаб айсберглар учрайди.

Ўсимликлар дунёси

Атлантика океани ўсимлик дунёси жуда хилма-хил. 100 м гача чуқур бўлган қисми (океан тубининг 2 %) сув туби ўсимликлари (фитобентос) қўнғир, яшил ва қизил сувўтлардан, шунингдек шўр сувда ўса оладиган гулли ўсимликлар (филоспадикс, зоотера, посейдония)дан иборат. Атлантика океанининг 20° шаҳри к. билан 40° шаҳри к. орасида ва 30° ғ. у. орасида Саргассо ден-гизи жойлашган. Бу денгизда саргасс деб аталадиган қўнғир сувўтлар ниҳоятда кўп. Фитопланктон фитобентосдан фарқ қилиб, океаннинг 100 м ли устки қисмида ҳамма жойда учрайди, 40 – 50 м ли устки қисмида эса айниқса кўп. Фитопланктон бир ҳужайрали майда сувўтлардан иборат. 1 м³ сувда 1 мг дан 100 мг гача фитопланктон бор.

Ҳайвонот олами

Атлантика океанининг ҳамма қисмида ҳайвонлар бор. Тропикларга томон ҳайвон турлари хилма-хил бўла боради. Совуқ ва мўтадил минтақаларда бир неча минг ҳайвон тури бўлса, тропик кенгликларда ўнларча минг ҳайвон турлари бор. Совуқ ва мўтадил минтақаларда сут эмизувчилардан кит ва курак оёқлилар, балиқлардан селд, трескасимонлар, олабуғасимонлар ва камбаласимонлар хосдир, зоопланктон орасида курак оёкди қисқичбақасимонлар ва баъзан қанот оёкди моллюскалар кўпчиликни ташкил қилади. 100 дан ортиқ ҳайвон тури биполяр, яъни совуқ ва мўтадил минтақалар учун, тропикларда эса учрамайдиган ҳайвонлар (тюленлар, денгиз мушуклари, китлар, килка, сардина ва бошқалар) хос. Атлантика океанининг тропик қисмида кашалот, денгиз тошбакалари, қискичбакасимонлар, акулалар, учар баликлар, краблар, маржон поли-плари, ссифоид медузалар, сифонофо-ралар, радиолариялар яшайди. Атлантика океанининг чуқур сув фаунаси булутлар, маржонлар, нинатанлилар, қисқичбақасимонлар ва бошқа денгиз ҳайвонларидан иборат.

Тадқиқ қилиниш тарихи

Атлантика океани инсониятга қадим замондан маълум бўлган: милоддан 1200 йилолдин фини-кияликлар, 300 – 100 йилолдин римликлар Атлантика океанининг Европа ва Шимолий Африка қирғокларига яқин қисмларида, 9–10-асрларда славян қабилалари Болтиқ денгизида сузганлар. 15-асрда испан ва португал денгизчилари Ҳиндистон ва Хитойга борадиган денгиз йўлларини қидириб, Атлантика океанининг узоқ-узоқ жойларига борганлар. Ана шулардан португал Б. Диаш (1487), Х. Колумб (1492 −1503), инглиз Ж. Кабот (1497) ва португал Васкода Гама (1498) саёҳатлари алоҳида ўрин тутади. 1520 йил Ф. Магеллан дунё бўйлаб саёҳат қилганда Атлантика океанидан ўтган. Ф. Ф. Беллинсгаузен, М. П. Лазарев (1819-21), Ж. Кук (1772), И. Ф. Крузенштерн (1803) ва бошқаларнинг саёҳатлари ҳам Атлантика океани ҳақида маълумот берди. Атлантика океанини ўрганишда Халқаро геофизика йили даврида ўтказилган океанографик тадқиқотлар катта аҳамиятга эга бўлди. Шундан сўнг Атлантика океанини бир қанча мамлакатларнинг олимлари ҳамкор-лиқда ўргана бошладилар. Атлантика океани Ҳукуматлараро океанографик комиссия дастурлари асосида ишлайдиган халқаро экспедициялар, шунингдек Россия, Англия, Франсия, Нидерландия, Бразилия, Аргентина ва бошқа мамлакатлар экспедициялари томонидан ўрганилмоқда.

Атлантика океани иқтисодий ва стратегик аҳамияти

Атлантика океани муҳим иқтисодий ва стратегик аҳамиятга эга. Атлантика океанига дунё кемаларида ташиладиган юкларнинг 60 %, балиқовлашнинг 40 % тўғри келади. Суюқ ёқилғи ва металлургия хом ашёлари айниқса кўп ташилади. Атлантика океани орқали ўтган денгиз ва ҳаво йўллари бир қитъани иккинчиси билан боғлайди. Транс-Атлантика ҳаво йўлларининг кўп қисми Шимолий Атлантика орқали ўтади ва Европадаги Лондон, Париж, Амстердам ва бошқа пойтахт шаҳарларни АҚСҲ ва Канада шаҳарлари билан боғлайди. Европа билан Жанубий Америка орасида ҳам авиатрасса бор. Дунёдаги энг катта портларнинг кўпчилиги Атлантика океани ҳавзасида жойлашган. Минерал ва энергетика ресурслари. Атлантика океани минерал хом ашё захираларига бойил Мексика ва Бискай қўлтиғи,Шим., Кариб ва Ўрта денгизлари материк саёзлигидан нефт қазиб олинади. Мексика қўлтиғидан – олтингугурт, Нюфаунленд қўлтиғидан темир рудаси, Жанубий Африка қирғоқлари яқинидан олмос ва бошқа фойдали қазилмалар олинади.

Адабиётлар

1. ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

---