Адолф Ҳитлер

Адолф Ҳитлер
Олмониянинг фüҳрери ва рейхсканслери
Ҳукмронлигининг бошланиши:	30 январ 1933 (рейхсканслер) 19 август 1934 (канслер ва фюрер титуллари билан давлат бошлиғи)
Ҳукмронлигининг тугаши:	30 апрел 1945
Партия:	НСДАП
Ўтмишдош:	Курт Счлеичер (рейхсканслер) Паул вон Ҳинденбург (рейхспрезидент)
Ворис:	Жосепҳ Гоэббелс (рейхсканслер) Карл Дöнитз (рейхспрезидент)
Туғилган санаси:	20-апрел 1889-йил(1889-04-20)
Туғилган жойи:	Иннадаги Браунау, Австро-Венгрия
Вафот санаси:	30-апрел 1945-йил(1945-04-30) (56 ёшда)
Вафот жойи:	Берлин, Учинчи рейх
Турмуш ўртоғи:	Эва Браун

Адолф Ҳитлер (20-апрел 1889, Иннадаги Браунау, Австро-Венгрия – 30-апрел 1945, Берлин, Учинчи рейх), 29-июл 1921-йилдан Миллий-социалистик немис ишчилар партиясининг етакчиси (фüҳрер), 31-январ 1933-йилдан миллий-социалистик Олмониянинг рейхсканслери, Иккинчи жаҳон уруши даврида Олмония қуролли кучларининг бош қўмондони.

Адолф Ҳитлер (ҳақиқий фамилияси Шиклгрубер; 1889–1945) – Олмония фашистик давлати бошлиғи (1933-йилда рейхсканслер бўлган, 1934-йилдан бу мансабни президент лавозими билан бирлаштирган), фашистлар национал-социалистик партиясининг фюрери (доҳийси; 1921-йилдан). Олмония оммавий террорчи фашист режимини ўрнатган. Иккинчи жаҳон урушини бошлаш, СССРга ҳужум қилиш (1941-йил июн) ташаббускори. Совет қўшинлари Берлинга киргач, ўзини-ўзи ўлдирган. Нюрнберг суд жараёнида асосий нацист ҳарбий жиноятчи деб топилган.

Болалиги ва ёшлиги

Ҳитлер чақалоқлик пайтида

Адолф Ҳитлер 1889-йили 20-апрелда Иннадаги Браунау (Австрия) шаҳрида туғилган. Бўлажак фюрернинг отаси Алоис Ҳитлер (1837–1907) олдин этикдўз бўлган, кейин эса божхона ходими бўлиб ишлаган; ноқонуний туғилганлиги сабабли у 1876-йилгача онасининг фамилияси шиклгруберни олган (Адолф кенг тарқалган фикрга қарамай, бу фамилияни ҳеч қачон олмаган). Алоис юқори бўлмаган обер-официал мансабига эга эди. Онаси Клара Пöлзл, қизлик фамилияси Пелсл, ишчилар оиласидан келиб чиққан.

16 ёшида Ҳитлер тўлиқ ўрта таълимни бермайдиган Линсдаги мактабни тамомлайди. Вена бадиий санъатлар академиясига кириш уринишлари омадсиз бўлади. Онасининг вафотидан сўнг (1908) Ҳитлер Венага кўчиб ўтади, у ерда уйсизларга бериладиган бошпаналарда яшаб, тасодифий иш ҳақларига кун кўради. Ўша пайтда у ўзининг бир қатор акварелларини сотишга муваффақ бўлади.

Адолфнинг қарашлари машҳур антисемит Венанинг обер-бургомистри Карл Луэгерларнинг таъсири остида шаклланган. Ҳитлер славянларга (айниқса ЙАҲУДИЙ ВА полякларга) душманлик ва адоват ётарди. БУНГА САБАБ ЙОСҲЛИГИДА УНИ ЙАҲУДИЙЛАР УСҲЛАБ ОЛИСҲИБ УСТИДАН ТАЖРИБА О'ТКАЗАДИ ВА ИCҲКИ АЗОСИ АЛМАСҲИБ ҚОЛГАНЛИГИ САБАБЛИ ФАРЗАНДЛИ БО'ЛОЛМАЙДИ СҲУНДАН БУЙОН У ЙАҲУДИЙ МИЛЛАТИНИ ҚИРИСҲГА БЕЛ БОГ'ЛАЙДИ 2-ЖАҲОН УРУСҲИДА 6 Миллион Яҳудий қирб ташланганлиги бежизга эмас. У немис миллатининг буюклиги ва алоҳида миссияга эга эканлигига ишонар эди.

Ҳитлернинг вегетарианлиги

Адолф Ҳитлернинг кўпчилик биографлари у 1931-йилдан то 1945-йилдаги ўлимига қадар вегетариан бўлганлиги ҳақидаги фикрни маъқуллашади. Бу фикрга қарши аргументлар ҳам талайгина. Ҳар қандай ҳолда, иккала тараф Гитлер гўштни овқатидан олиб ташламаган бўлса ҳам, унинг истеъмолини чегаралаганлигига қўшиладилар.

Биринчи жаҳон уруши

1913-йил майида Ҳитлер Мюнҳенга кўчиб ўтади, у ерда аквареллари билан савдо қилиб одатий ҳаётини кечиради. Урушнинг биринчи ойида у немис армиясига ўз хоҳиши билан ёзилади. Франсия ва Белгияда оддий аскар сифатида, сўнг ефрейтор бўлиб хизмат қилади. Ўн олтинчи Бавария Заҳира Полкининг юборилувчи штаби сифатида жанг операцияларида иштирок этади. Икки марта жароҳатланган, ИИ ва И даражали Темир хочлар билан мукофотланган.

НСДАПнинг бошлиғи

Олмония империясининг урушда мағлубиятга учрашини ва 1918-йилнинг Ноябр қўзғолонини Ҳитлер ғалабадор немис армиясига „орқасига пичоқ урган“ хоинларнинг қилмиши деб ҳисоблаган.

1918-йилнинг охирида у Мюнҳенга қайтиб келади ва рейхсверга аъзо бўлади. Қўмондонликнинг буйруғига биноан у Мюнҳендаги қўзғолон ҳодисаларининг иштирокчиларига материал йиғар эди. Капитан Э. Ремнинг маслаҳатига кўра (кейинчалик Ҳитлернинг яқин сафдоши) у Мюнҳендаги „Немис ишчилар партияси“ таркибига киради. Партия бошқарувидан унинг яратувчиларини тезда сиқиб чиқариб, у тўла ҳуқуқли етакчига – фüҳрерга айланади. Гитлернинг ташаббусига кўра 1919-йили партия янгича номланади – Немис миллий-социал ишчилар партияси (немис транскипсиясида НСДАП). Сиёсий публицистикада уларни социалчилар Соци деб аталганидек Наци деб аташади.

Асосий ғоялар

Ўша пайтгача шаклланган Ҳитлернинг асосий ғоялари НСДАП дастурида ўз аксини топади. Ҳитлер ғояларининг аксарияти автобиографик китоб „Менинг курашим“ ("Меин Кампф")да баён этилган.

"Пиво қўзғолони"

1920-йилларнинг бошларига келиб НСДАП Бавариянинг энг кўзга кўринган ўнг экстермистик ташкилотига айланади. Ҳужум отрадлари бошида Эрнст Рöҳм туради. Ҳитлер тез орада у билан ҳисоблашиш керак бўлган сиёсий шахсга айланади.

1923-йилнинг охирига келиб Олмониядаги танглик ўткирлашади. Баварияда парламент ҳукмронлигига қарши ва диктатура ўрнатилишининг тарафдорлари бавар администрацияси фон Кар атрофида тўпланадилар, тўнтаришдаги фаол рол Ҳитлерга ва унинг партиясига берилган эди.

1923-йил 8-ноябр куни Ҳитлер Мюнҳеннинг „Бюргербраукелер“ пивохонасидаги митингда миллий қўзғолоннинг бошланишини ва Берлиндаги сотқинлар ҳукмронлигининг ағдарилишини эълон қилади.

Фон Кар бошчилигидаги Бавариянинг юқори амалдорлари бу эълонга қўшилишади. Тунда НСДАПнинг отрадлари Мюнҳеннинг маъмурий биноларини банд эта бошлайдилар. Аммо, орадан кўп вақт ўтмай, фон Кар ва унинг атрофидагилари марказ билан компромиссга келишга қарор қилади. 9-ноябрда Ҳитлер ўз тарафдорларини марказий майдонга олиб чиқиб, „Фелдгеренхале“га йўл олганда рейхсвернинг қисмлари уларга қарши ўқ очишади. Ўлдирилган ва жароҳатланганларни олиб миллатчилар ва уларнинг тарафдорлари кўчаларни тарк этишади. Олмония тарихига бу эпизод „пиво қўзғолони“ номи остида киради.

1924-йил феврал–март ойларида қўзғолон бошчилари устидан суд жараёни бошланади. Судланувчилар курсисида фақатгина Ҳитлер ва унинг бир неча тарафдори ўтиришади. Суд Ҳитлерни 5 йилга қамоққа маҳкум қилади, аммо 9 ойдан сўнг уни озодликка чиқариб юборишади.

Ҳитлер-рейхсканслер

Адолф Ҳитлер 1933-йилда

Етакчисини йўқотган партия парчаланиб кетади. Ҳитлерга ҳаммасини деярли бошидан бошлашга тўғри келади. Унга ҳужум отрядларини тиклашни бошлаган Рöҳм катта ёрдам кўрсатади. Аммо, НСДАПнинг қайта туғилишида Шимолий ва Шимоли-Ғарбий Олмония ўнг экстремистик ҳаракатларининг етакчиси Грегор Страссер ҳал қилувчи ролни ўйнайди. Уларни НСДАП қаторларига қўшиб, у партияга вилоят (бавар) даражасидан умуммиллий сиёсий кучга айланишига ёрдам берди.

Бу вақтда Ҳитлер умумгерман даражада ёрдам ахтарар эди. У генералитетнинг ишончини қозонишга ва саноат магнатлари билан алоқа ўрнатишга муваффақ бўлади. 1930-ва 1932-йилги парламент сайловлари миллатчиларга депутат мандатларининг жиддий ўсишини олиб келганида, давлатнинг ҳукмрон доираларида НСДАПни сиёсий комбинацияларнинг иштирокчиси сифатида жиддий кўра бошлашди. Ҳитлерни партия бошчилигидан четлаштириб, вазифани Страссерга юклаш ҳаракати амалга оширилди. Аммо, Ҳитлер рақиби ва яқин дўстини дарров изоляция қилиб партиядаги ҳар қандай таъсиридан маҳрум қилади. Оҳир-оқибат герман чўққиларида Ҳитлерга бош маъмурийсиёсий мансабни бериб, атрофини анъанавий консерватив партиялардан бўлган васийлар билан ўрашга қарор қилинади. 1933-йил 31-январда президент Ҳинденбург Ҳитлерни рейхсканслер этиб тайинлайди.

Ҳукмронлик тепасида бўлган Ҳитлер дастлабки ойлардаёқ кимдан чиқиши қатъий назар ҳеч қандай чекловларга амал қилмаслигини намойиш этди. Парламент биносининг (Рейхстаг) ёндирилишини миллатчиларнинг иши деб баҳона қилиб, Олмониянинг оммавий „унификация“сини бошлайди. Аввал коммунистик, сўнг социал-демократик партиялар таъқиқланади. Бир қатор партиялар ўзлари тарқалиб кетишга мажбур бўладилар. Профсоюзлар бартараф этилади, уларнинг мулки миллатчилар ишчи фронтига топширилади. Янги ҳукуматга қарши чиқувчилар тергов ва судсиз консентрацион лагерларга юборилади. „Бошқа қавмдагилар“нинг оммавий таъқиби бошланиб, бир неча йил ўтиб унинг кулминацияси „эндлёзунг“ (сўнгги қарор) операциясига айланади, бу операция бутун яҳудий халқини жисмоний йўқотишга қаратилган бўлади.

Партия ва ундан ташқарисидаги Ҳитлернинг шахсий (ҳақиқий ва потенсиал) рақиблари ҳам қатағонлардан қочиб қутула олмайди. 30-июнда у фюрерга лоял бўлмаганликда сезилган СА бошлиқларининг йўқ қилинишида шахсан иштирок этади. Бу йўқотилишнинг биринчи қурбони Ҳитлернинг аввалги сафдоши Рöҳм бўлади. Страссер, фон Кар, собиқ рейхсканслер генерал Счлеичер ва бошқа арбоблар жисмонан йўқотилади. Ҳитлер Олмония устидан мутлақ ҳукуматга эга бўлади.

1936-1939-йилларда Ҳитлер бошчилигидаги Олмония Испаниядаги фуқаролар уруши вақтида франкчиларга катта ёрдам кўрсатади.

Иккинчи Жаҳон Уруши

Рейх 1939-йилда

Ўз режимининг асосини мустаҳкамлаш учун Ҳитлер халқ қўлловига умид қилинган қатор тадбирларни ўтказади. Ишсизлик тез қисқартирилади, кейин эса тамоман бартараф этилади. Муҳтож аҳолига гуманитар ёрдам бўйича кенг кўламли аксиялар қулоч ёзади. Оммавий, маданий ва спорт байрамлари қўлланади. Аммо Ҳитлер режимининг сиёсий асосини мағлуб бўлинган Биринчи жаҳон урушига реванш ташкил қилар эди. Шу мақсад билан саноат қайта реконструксияланади, катта қурилиш ёзилади, стратегик заҳиралар яратилади. Реванш илинжида аҳолининг пропагандистик ишлови олиб бориларди.

Ҳитлер Олмониянинг ҳарбий салоҳиятини чекловчи Версал Келишувини бузади. Катта бўлмаган рейхсвер миллионлик вермахтга айлантирилади, танк қўшинлари яратилади ва ҳарбий авиация тикланади. Демилитарланган Рейн ҳудудининг статуси бекор қилинади. Ҳитлер ўзининг қўшинларини Полша ҳудудига олиб киради.

1939-йил Иккинчи жаҳон уруши бошланади. Франсия ва Англияга қарши ҳарбий ҳаракатларда муваффақият қозониб ва қитъанинг деярли бутун ғарбий қисмини босиб олиб, Ҳитлер 1941-йили ўз қўшинларини Совет Иттифоқи томон буради. Совет-олмон урушининг биринчи этапида совет қўшинларининг мағлубиятлари Ҳитлер қўшинларининг Болтиқ бўйи давлатларини, Белоруссия, Украина, Молдавия ва Россиянинг бир қисмини оккупация қилишига сабаб бўлади. Оккупацияланган ҳудудларда қаттиқ оккупацион режим ўрнатилиб, бу режим миллионлаб одамларнинг ҳаётига зомин бўлади.

Аммо, 1942-йилнинг оҳиридан бошлаб Ҳитлер армиялари мағлубиятга учрай бошлашади. 1944-йили совет ҳудуди оккупациядан озод этилади, жанг ҳаракатлари олмон чегараларига яқинлашади. Италия ва Франсиянинг денгиз бўйларидан ҳужум қилаётган инглиз-американ дивизиялари сабабли Ҳитлер қўшинлари ғарбда ҳам чекинишга мажбур бўлади.

Фüҳрернинг худкушлиги

1944-йили Ҳитлерга қарши 20-июл фитнаси уюштирилади. Фитна мақсади Ҳитлернинг жисмоний йўқ қилиниши ва бостириб келаётган иттифоқ қўшинлари билан тинчлик битимини тузиш эди. Фюрер Олмониянинг тор-мор этилиши яқинлашаётганини тушунарди. 1945-йил 30-апрел куни ўраб олинган Берлинда Ҳитлер аввал севимли кучуги Блондини ўлдириб, сўнг турмуш ўртоғи Эва Браун билан бирга ўз жонига қасд қилади.

Ҳитлернинг суиқасди ҳақида бир-бирига зид мулоҳазалар мавжуд. Совет тарихида Ҳитлер заҳар (худкушлик қилган кўпгина миллатчилар каби калий сианид) ичгани ҳақидаги фикр турғунланган, аммо гувоҳларнинг кўрсатмаларига биноан у ўзига қарата ўқ узади. Шунингдек, Ҳитлер ва Браун заҳар ичиб сўнг чаккасига ўқ узганликлари ҳақидаги версия мавжуд.

Фüҳрернинг жасади рейхсканселяриянинг ҳовлисида унинг яқинлари томонидан ёндириб юборилади, сўнг унинг жуда қаттиқ куйган қолдиқлари совет СМЕРСҲининг қўлларига ўтади. 1946-йил февралда Ҳитлернинг танаси Эва Браун, Ёзеф ва Магда Геббелс ҳамда Геббелснинг 6 фарзанди таналари билан бирга Магдебургдаги НКВД базаларидан бирида дафн этилади. 1970-йили, бу базанинг ҳудуди ГДРга топширилиши керак бўлган пайтда Й.В.Андропов таклифига ва Политбюронинг тасдиқига кўра Ҳитлер ва бошқа ҳалок бўлганларнинг қолдиқлари қазиб олинади, кул ҳолатигача кремацияланади ва Элбага совурилади.

Маданий моҳияти

Кинофилмлар

Адолф Ҳитлернинг таржимаи ҳоли бўйича кўпгина филмлар суратга олинган. Улар ичида, канадалик "Ҳитлер: Ёвузликнинг чиқиши" (Ҳитлер: Тҳе Рисе оф Эвил, 2003), итало-инглиз "Ҳитлер: Сўнгги ўн кун" (Ҳитлер: Тҳе Ласт 10 Дайс, 1973), инглиз-франсуз "Бункер" (Тҳе Бункер, 1981) ва немис "Қулаш" (Дер Унтерганғ', 2004) филмлари бор.

Адолф Ҳитлернинг устидан кулишга Чарлз Чаплиннинг "Буюк диктатор" кинокомедияси бағишланган.

Адолф Ҳитлерга Лени Рифеншталнинг "Ирода зафари" ҳужжатли филмида катта диққат қаратилган.

Мусиқа

• "Эверйтҳинг Бут тҳе Гирл" ансамблининг "Литтле Ҳитлерс" ("Кичик ҳитлерлар") композицияси.

Ҳаволалар

• „Ҳитлернинг тасвири“ лойиҳаси ^(ингл.)
• „Ҳеч ким билмаган Ҳитлер“ ^(ингл.)
• Адолф Ҳитлер: Менинг курашим ^(рус.)

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил